دکتر سید سلمان فاطمی

متخصص داخلی مغز و اعصاب


کانال تلگرام دکتر فاطمی

آدرس مطب دکتر سلمان فاطم

آدرس دکتر زهره ابوطالبی

از تکینگی تا مغز از مغز تا سیاهچاله، قسمت چهارم

از تکینگی تا مغز از مغز تا سیاهچاله، قسمت چهارم

انسان، چگونه به مغزهای بسیار بزرگ رسید؟

دانشمندان پژوهش هایی را آغاز کرده اند تا علل بیولوژیکی ای را بشناسند- که باعث رشد سریع و غیر عادی مغز در انسان شد.

جوزفین سالموندر سال 1924 از معدود دانشجویان زن در رشته آناتومی در دانشگاه ویتواترزرند در آفریقای جنوبی بود. پدر دوست اوپت ایزود در منطقه حفاری کار میکرد و چندین جمجمه را بیرون آورد و پت ایزود جمجمه را به ژوزفین داد. ژوزفین جمجمه را به استاد باستان شناس خود به نام ریموند دارت داد. رایموند دارت علاقه زیادی به بررسی مغز داشت. فسیل های بسیار اندکی از نخستی ها در این منطقه، کشف شده بود. دارت مشاهده کرد جمجمه های ژوزفین مربوط به میمون های سیمیان از دسته نخستین ها است. دارت درخواست کرد، فسیل های بیشتری از سایت توارت کواری برای او فرستاده شود.

پس از آن، یک جمجمه برای او فرستاده شد. این جمجمه شامل دو قسمت بود: اندوکست که شامل بخش درونی بود و مطابق با ساختار مغزی روی آن بود و فرورفتگی های چشم و بینی و آرواره. دندان ها همه شان سالم بودند.

دارتبه این نتیجه رسید که مربوط به جمجمه نوع منقرض شده ای از گوریل و نه میمون است.

دندان ها نشان میداد، گوریل در شش سالگی فوت شده است. منطقه ای که نخاع به جمجمه میچسبید، بسیار جلو بود و برای موجودی بود که روی بند انگشتان و مچ راه برود( موجود دو.پا)، بخش درونی استخوان جمجمه، هرچند کوچک بود ولی برای گوریل به نظر بزرگ میرسید.

با بررسی بیشتر، دارتبه این نتیجه رسید که این فسیل مربوط به یکی از پیشینیان ناشناخته انسان جدید به ناماسترولپتیکوس آفریکانوس یا انسان شامپانزه جنوب آفریقا است. او را تانگ چایلد یا بچه تانگ نامیدند. اگر درست نامگذاری شده بود و به دسته هومینینمتعلق بود، مغز او لازم بود، بسیار بزرگتر باشد. مغز او کمی بزرگتر از شامپانزه بود ولی در حد پیشینیان انسان نبود.

در سال 1950 باستان شناسان فهمیدند که این گونه کاملا در دسته هومینینها قرار میگیرد و مغز خیلی بزرگ، به عنوان ویژگی خاص هومینینها به حساب نمی آید .

دین فالکپروفسور باستان شناسی- که بر تکامل مغز انسان کار میکند- در دانشگاه فلوریدا می گوید بچه تانگ، از مهمترین کشفیات قرن بیستم بوده است.

در سالهای بعد، با مقایسه جمجمه ها و اندوکست ها دانشمندان باستان شناس با کشف بزرگی مواجه شدند و آن، تحول برجسته در تکامل انسان بود. و ما میتوانیم آن را غرش یا انفجار مغزی(brain boom) بنامیم.

انسان، شامپانزه و بونوبو از جد مشترکی، در شش تا هشت میلیون سال قبل منشا گرفته اند. طی چند میلیون سال بعد، مغز انسان نماهای نخستین ، خیلی زیاد رشد نکرد. از حدود 3 میلیون سال قبل، مغز هومینین ها شروع به توسعه بیشتر کرد. تا زمان پیدایش گونه ما یعنی هموساپینس در حدود 200 هزار سال قبل، مغز انسان از 350 گرم به بیش از 1300 گرم رسید و مغز انسان طی 3 میلیون سال، چهار برابر توسعه ای- که طی 60 میلیون سال تکامل نخستی ها به دست اورده بود- به دست آورد. فسیل ها انفجار و غرش مغزی را به عنوان یک حقیقت، ثبت کرده است. ولی به ما نگفته است چگونه و چرا مغز انسان بسیار سریع، به این اندازه بزرگ رسید. تئوری هایی در مورد این چرا وجود دارد: شبکه های اجتماعی پیچیده در حال توسعه، فرهنگ استفاده از ابزار و همکاری، چالش سازگاری با آب و هوای متغیر و سخت .. هر کدام از این فشارهای تکاملی، ممکن است مغز بزرگتر را انتخاب کرده باشد.

هرچند این احتمالات وجود دارد، آزمودن آنها بسیار سخت است. در هشت سال گذشته دانشمندان در مورد چگونگی بزرگ شدن مغز انسان بررسی کرده اند و این سوال را مطرح کرده اند که این بزرگ شدن در سطح سلولی چگونه رخ داد؟ چگونه فیزیولوژی انسان خود را دوباره بازسازی کرد تا با مغز بسیار بزرگ با مصرف انرژی زیاد، سازگار شود. گرگوری رای یک بیولوژیست تکاملی از دانشگاه دوکمیگوید: فرضیات زیادی تا امروز هست ولی نهایتا ما ابزارهایی را به دست آوردیم تا برخی از مسیر را بپیماییم و ادامه میدهد: چه جهش هایی ایجاد شد و آنها چه کردند؟ ما میخواهیم پاسخ هایی را بگیریم و بهتر بفهمیم این فرایند، چقدر پیچیده بوده است.
چه چیزی مغز انسان را ویژه میکند؟

سوزانا هرکولانو-هوزل در موسسه علوم زیست پزشکی در دانشگاه فدرال ریو دو ژانیرو، مغز را در یک سوپ هسته ای-سلولی می آزماید. با رنگ کردن این هسته ها به وسیله مولکول های فلورسانت و اندازه گیری میزان تابش و حرارت، او میتواند تعداد دقیق سلول های مغزی را شمارش کند. با بهره بردن از این روش بر مغز گروه زیادی از پستانداران، او نشان داده است بر خلاف تصور قبلی، مغز های پستانداران بزرگ تر، همیشه نورون های بیشتری ندارد و به یک روش، عمل نمی کند. اندازه، همه چیز مغز نیست. مغزانسان بسیار کوچکتر از مغز فیل یا وال است ولی در مقایسه با مغز دیگر حیوانات، نورون های بسیار بیشتری، در قشرمغزانسان وجود دارد. اطلاعات از روی پژوهش های زیر به دست آمد:
Cellular scaling rullesروی مغز نخستی ها، Cellular scaling rullesروی مغز موش های جونده
مغز انسان در کل، 86 میلیارد سلول دارد: 69 میلیارد آن، درمخچه است. مخچه بخشی برجسته در پشت مغز است که باعث هماهنگی عملکردهای پایه ای در بدن و حرکات میشود. 16 میلیارد نورون، در قشر مغز قرار دارد و این بخش برای آگاهی ما از خودمان، زبان، حل مساله و تفکرات انتزاعی لازم است و یک میلیارد از سلول ها در ساقه مغز است.

برعکس، مغز فیل- که سه برابر مغز انسان است- 251 میلیارد نورون در مخچه دارد و به او کمک می کند بدن غول پیکر خود را کنترل کند و فقط 5.6 میلیارد سلول عصبی در قشر مغز دارد.(اندازه مغز، همه چیز نیست.

نوع پراکندگی سلول های عصبی در بخش های مختلف مغز، با تقسیم کردن مسئولیت ها، کمک میکند وظایف پیچیده مغزی، در اندام های کاملا تخصصی در مغز انجام شود و این تخصصی بودن، کمک میکند هر چند گاهی لازم است مغز کوچکتر شود با این حال، وظایف خاصی در اندام تخصصی مغز، نه تنها کاهش نیابد بلکه توسعه هم داشته باشد.)

در نظر گرفتن اندازه و وسعت مغز به تنهایی، این مشکلات را ایجاد میکند. بر اساس مطالعات، هرکولانو- هازلنتیجه گیری کرد نخستی ها در مقایسه با بقیه پستانداران به گونه ای تکامل یافتند که تعداد بیشتری از سلول های عصبی را در قشر مغزداشته باشند. نخستی ها در مقایسه با فیل و وال، ظریف و کوچک هستند با این حال کورتکس آنها بسیار چگال تر است: اورانگوتان و گوریل 9 میلیارد نورون قشری دارند و شامپانزه فقط 6 میلیارد نورون دارد. در میان همه نخستی ها ما بزرگ ترین مغز را داریم و تعداد نورون های قشر مغز ما حدود 16 میلیارد است. در حقیقت انسان ها به نظر می رسد بیشترین تعداد نورون ها را در قشر مغز، در میان همه موجودات زمین دارند.

هرکولانو-هوزلمی گوید این مهترین تفاوت بین مغز انسان و دیگر موجودات است.این درمورد همه ساختمان و نه فقط اندازه آن است. مغزانسان همچنین از این نظر برجسته است که بسیار شکمو است و با این-که فقط 2% وزن بدن را تشکیل می دهد- حدود 20% انرژی بدن را در حالت استراحت می خورد!!. مغز شامپانزه فقط نصف این انرژی را نیاز دارد.

در سال 1995 باستان شناسی به نام لسلی ایلو و بیولوژیست تکاملی پیتر ویلر ، نظریه بافت پرهزینه را به عنوان پاسخ ممکن، پیشنهاد دادند: تکامل مغزانسان ممکن است، نیازمند یک بده بستان متابولیک بوده باشد. برای رشد مغز، بقیه اندام ها مانند روده باید کوچک شوند و انرژی ای- که باید به اندام دوم مانند روده برود- این بار به سمت مغز هدایت شود. به عنوان نشانه، بیان شد نخستی هایی- که مغز بزرگ تری دارند- روده آنها کوچک تر است.

چند سال بعد باستان شناسی به نام ریچارد رانگهام مطرح کرد، توانایی انسان برای پختن، نقشی مهم در بزرگ شدن مغز انسان داشته است. هضم غذهای نرم و پخته شده بسیار آسان تر است و با مصرف انرژی کمتر دردستگاه گوارش، می توانند انرژی بیشتر تولید کنند و توانایی انسان برای پختن، سبب شد مغز انسان در مقایسه با روده بزرگتر شود. پژوهشگران دیگر، پیشنهاد داده اند، همین داد و ستد ممکن است بین مغز و عضلات رخ داده باشد، زیرا شامپانزه بسیار قدرتمندتر از انسان است. در مجموع این فرضیه ها و مشاهدات آناتومی جدید، با هم در حال رقابت هستند.

ولی آنها تحت تاثیر صدای تغییرات بیولوژیکی هستند که به نظر میرسد طی چند میلیون سال گذشته رخ داده است. برای این- که بفهمیم واقعا چه سازگاری های فیزیولوژیک رخ داده است- تا مغز، بزرگ شود ما باید روی گونه خود، دقیق تر بررسی کنیم.

تعداد نورن ها در قشر مغز درمقایسه با اندازه هر بخش از مغز، چگونه تغییر می کند؟

روش های اندازه گیری متفاوتی استفاده می شود. در جوندگان، ده برابر، افزیش در نورون های قشر مغز، منجر به پنجاه برابر افزایش در اندازه قشر میشود. در نخستی ها برعکس همان تعداد افزایش نورونی باعث تنها 10% افزایش اندازه قشر مغز، میشود و این یک ارتباط اقتصادی بسیار گسترده است. (استفاده از حداقل مکان برای تعداد زیادی سلول، یک فرایند پیچیده برای صرفه جویی است. این صرفه جویی فقط محدود به مثلا کوچک کردن روده یا عضلات در ازای بزرگ شدن مغز نیست بلکه حتی در سازمان دادن خود مغز هم دیده میشود. هوشی در جریان تکامل ما وجود دارد که فراتر از زمان و مکان، به ایده ال می اندیشد. این ایده ال هر چند در کوتاه مدت حاصل نمیشود- چون ظرف های عالم ما محدود است- ولی می کوشد ما را به سوی این ایده ال سوق دهد)
ژنها چگونه مغزهای ما را ساخته اند؟

در حدود هشت سال گذشته، رای و همکاران او به بررسی گروهی از ژنها پرداختند که بر حرکت گلوکز به درون سلول ها و در نتیجه تولید انرژی، تاثیر میگذارد. یک گروه از خانواده ژنها به طور ویژه در بافت مغز، فعال هستند، در حالی که گروه دیگردر عضله فعالند. اگر اندازه مغز انسان، نیازمند توازن متابولیکی بین بافت مغز و عضله بوده باشد، این ژن ها باید در انسان وشامپانزه متفاوت عمل کنند.
رای و تیم او نمونه هایی را از مغز، عضله و کبد انسان و شامپانزه مرده جمع آوری کردند و کوشیدند فعالیت ژنتیکی را در هر نمونه به دست بیاورند. وقتی سلول، یک ژن را بروز میدهد و عرضه میکند DNA را در ابتدا به زنجیره messenger RNA و نهایتا به زنجیره ای از اسید آمینه ها و پروتئین، ترجمه میکند. سطوح متفاوت messenger RNA ، یک تصویر آنی از فعالیت ژن را در هر بافت، منعکس میکند. تیم رای messenger RNA را از بافت ها بیرون کشیدند و چندین بار آن را در آزمایشگاه، کپی برداری کردند تا فراوانی نسبی و متفاوت messenger RNA را اندازه گیری کنند. آنها دیدند ژن منتقل کننده گلوکز در قسمت مرکزی مغز در انسان، 3.2 برابر، فعال تر از مغز شامپانزه است در حالی که این ژن در عضله شامپانزه، 1.6 برابر، فعال تر از عضله انسان است و این ژن در کبد هر دو به یک میزان فعال بود. با در نظر گرفتن اینکه زنجیره های ژن انسان و شامپانزه تقریبا با هم مشابه هستند، چیز دیگری باید رفتار متفاوت آنها را توضیح دهد.

رای و همکاران او تفاوت های مهم و برجسته ای بین ژن های مسئول برای زنجیره های تنظیم کننده DNA دیدند که فعالیت ژن را تحریک یا مهار میکند. در انسان و نه در شامپانزه زنجیره های تنظیم کننده عضله و ژن های انتقال دهنده گلوکز در مغز، جهش هایی را به دست آورده بودند که بیشتر از جهش هایی است که به صورت تصادفی رخ میدهد و این، نشان میدهد این مناطق، تکامل شتابنده ای را به دست آورده اند. به بیان دیگر، یک فشار تکاملی وجود داشته است تا مناطق تنظیم کننده انسان را به شکلی تغییر دهد تا انرژی را از عضله به سوی مغز هدایت کند. ژنها نظریه بافت پر هزینه را به گونه ای تقویت کرده است که فسیل ها هرگز نمیتوانست چنین کند.

)انتقال و تحولی فراتر از تصادف صرف- که بار دیگر ما را با هوشی در هدایت فرایند تکامل به سوی ابزار هوش مواجه میکند. و این تاثیر در کوچکترین اجزای خلقت یعنی سلولها و رابطه بین سلولهای هم هست)

سال گذشته بیولوژیست آماری کاسیا بوزک- که اکنون در موسسه علوم و تکنولوژی اوکیناوا کار میکند- مطالعه مشابهی را انجام داد که متابولیسم را از زوایای مختلف بررسی میکرد. علاوه بر مشاهده عرضه و بروز ژن ها بوزک و همکاران او سطوح متابولیت ها شامل قندها، اسیدهای نوکلئیک و نورترانسمیترها را بررسی کردند. بسیاری از متابولیت ها، یا برای متابولیسم لازم هستند یا با آن، تولید میشوند. اندام های مختلف، متابولیت های متفاوتی دارند و این، وابسته به کاری است که انجام میدهند و مقدار انرژی ای است که نیاز دارند.

به طور عام، سطوح متابولیت ها در اندام های گونه های نزدیک به هم، بیشتر از گونه های دور، در ارتباط با هم است. بوزک فهمید پروفایل متابولیت ها در کلیه انسان و شامپانزه، بسیار شبیه یکدیگر است. ولی تفاوت سطوح متابولیت ها بین مغز شامپانزه و انسان، چهار برابر بیشتر از چیزی است- که بر اساس سرعت عادی تکامل، مورد انتظار است.

متابولیت های عضله، نسبت به آنچه مورد انتظار است، با ضریب هفت، متفاوت میباشد. بوزک میگوید: یک ژن میتواند بسیاری از متابولیت ها را تنظیم کند. بنابراین حتی اگر تقاوت در سطح ژن زیاد نباشد، میتوانیم، تفاوت های زیادی را در سطح متابولیت ها ببینیم. بوزک و همکاران او، سپس 42 انسان را شامل بازیکنان بسکتبال در دانشگاه و کوه نوردان حرفه ای، در برابر شامپانزه ها و ماکاک ها قرار دادند. بر اساس اندازه بدن و وزن، شامپانزه ها و ماکاک ها دو برابر قویتر از انسان بودند. معلوم نیست چرا، ولی ممکن است پسر عموهای نخستی ما توان بیشتری در عضلات در مقایسه با ما پیدا کرده باشند، چون میتوانستند انرژی بیشتری به عضلات بدهند.

بوزک میگوید: در مقایسه با نخستی های دیگر ما توان عضله خود را ازدست میدهیم تا انرژی را برای مغز خود حفظ کنیم این، به آن معنی نیست که عضلات ما به صورت مادرزادی، ضعیفتر است. ما فقط متابولیسم متفاوتی داریم
رای به همکار خوددبرا سیلور متخصص تکامل مغز جنین، در داشنگاه دوک مراجعه کرد تا آزمون پیشرو و قدرتمندی را شروع کنند. . نه فقط آنها میخواستند جهش های ژنتیکی مرتبط با گذشته تکاملی مغز را پیدا کنند، آنها میخواستند آن جهش ها را در ژنوم موش های آزمایشگاهی وارد کنند و نتیجه را ببینند. سیلور میگوید: این چیزی است که کسی قبلا انجام نداده است

پژوهش گران شروع کردند مناطق در حال توسعه انسان را (human accelerating region)(HAR)شناسایی کنند. این مناطق، در همه مهره داران شایع است ولی در انسان به سرعت، در حال جهش میباشد. آنها بر HARE5 تمرکز کردند- که به نظر میرسد ژنهایی را کنترل میکند که تکامل مغز را سامان میدهد. نوع انسانی HARE5 در 16 حرف دی ان ای از نوع شامپانزه ای متفاوت است. سیلور و رای کپی ای از HARE5شامپانزه را در بدن گروهی از موش ها و نوع انسانی را به گروه دیگری از موش ها وارد کردند.

آنها بعدا دیدند مغز موش های جنین، چگونه رشد میکند. پس از نه روز از رشد و تکامل، جنین های موش، شروع به شکل دادن قشر مغز، کردند و این بخش از مغز، مرتبط با فعالیت های ذهنی پردازش شده، است. در روز دهم، نوع انسانی HARE5 درمغز های در حال جوانه زدن موش ها، فعال تر از هار5، در شامپانزه بود و در نهایت پوششی را ایجاد کرد که 12%، بزرگ تر بود.

آزمون های بیشتر، نشان داد HARE5زمانی را- که لازم است سلول های مغز جنینی تقسیم و تکثیرشوند- از دوازده ساعت به نه ساعت میرساند. موش دارای HARE5انسانی، با سرعت بیشتری نورن های جدید تولید میکرد.

سیلور میگوید: نوع مطالعه شاید ده سال قبل- در زمانی که ما زنجیره های ژنومی کاملی نداشتیم- ممکن نبود این بسیار شگفت انگیز است ولی سیلور نگران هم هست که آین، سبب تمرکز و مطالعات بسیار بیشتری برای بررسی علت بزرگ شدن مغز انسان شود. او میگوید: این اشتباه است ما فکر کنیم میتوانیم اندازه مغز انسان را فقط با یک یا دو جهش مشخص کنیم. من تصور میکنم ما شاید لازم باشد تغییرات اندکی ایجاد کنیم که قوانین تکاملی را دقیق نشان دهد

رای میگوید: فقط یک زوج جهش نبوده است تا طی غرش تکاملی، مغز ما بزرگتر شود. وقتی ما به تفاوت های مغز شامپانزه و انسان میپردازیم، میبینیم تعداد بسیاری از ژن ها دخالت دارد و هر کدام بخشی از مغز را سامان میدهد. اکنون دروازه، باز است وارد شویم و بیشتر بدانیم . مغز، بسیار مبهم و با روش های ناشناخته تغییر کرده ست.
)این جهش تکاملی که غرش خوانده میشود- فراتر از نظریه ها و تئوری های موجود- که تمرکز آنها بر یافتن همه علت های خرد است و در نهایت هم بسیاری از آنها وقتی از همه توجیه ها ناتوان میشوند، رو به تئوری های ضعیفی مانند لغو سببیت و لغو علت معلولی میروند- نشان دهنده هدایتی بزرگتر و مسلط بر تصادفات کور است. هوشی هدایت کننده در بستر عالم ما هست که همه خلقت را در جهت هدفی ایده ال سوق میدهد و هر چند این سیر مترقی، همیشه ایده ال نیست ولی نقطه ای- که نشانه رفته است- ایده ال میباشد)
مغز و بدن
هرچند فرایندهای توسعه مغز انسان، برای مدت طولانی مرموز بوده است اهمیت آن، هرگز زیر سوال نرفته است. بارها و بارها دانشمندان، جهش تکاملی اندازه مغز انسان را با توجه به هوش بالای ما بررسی کرده اند. مطالعات جدید روی وال و فیل، نشان میدهد، اندازه مغز، همه چیز نیست. ما نورن های قشری بسیار بیشتری در مقایسه با پسرعموهای نخستی خود داریم ولی به ان معنی نیست که مغز چگالتری داریم بلکه ما از روش هایی تکامل یافته ایم تا از مغزهای خود- که به اندازه کافی بزرگ است- حمایت کنیم تا مغز بتواند همه آن سلول های اضافی را همانگ کند.
بسیار خطرناک است اگر شیفته سرهای بسیار بزرگ خود شویم!

بلکه مغز بزرگ با نورون های فراوان برای هوش ما لازم است ولی کافی نیست. برای یک لحظه تصور کن جهان چگونه میشد اگر دلفین ها دست داشتند!!
دلفین ها به طور شگفت انگیزی خوش فکر هستند آنها دارای خودآگاهی، هماهنگی، برنامه ریزی و مقدمات زبان و گرامر هستند. با این همه در مقایسه با نخستی ها آنها دارای محدودیت شدیدی در لمس موارد خام جهان هستند. دلفین ها هرگز وارد عصر سنگی نشدند! باله شنا هرگز نمیتواند زیرک و ریز بین باشد!

به صورت مشابه ما میدانیم شامپانزه ها و بابون ها میتوانند زبان انسان را درک کنند و حتی به وسیله کیبرد لمسی، جملات ساده ای بسازند ولی راه تکلمی آنها برای تولید عبارات مشخص صوتی- که برای تکلم لازم است- کافی نیست. برعکس برخی پرندگان، آناتومی صوتی مشخصی دارند تا صدای انسان را تقلید کنند ولی مغزهای آنها آنقدر بزرگ یا کابل کشی شده، نیست تا تکلم پیچیده داشته باشند.

مهم نیست مغزانسان چقدر رشد میکند یا ما چقدر انرژی برای آن صرف میکنیم. این مغز بدون بدن سالم و پیشرفته، قابل استفاده نیست.(در تعریف هوش، فقط به ادراک و حس توجه نمیشود بله هوش، مرحله ای فراتر از درک و احساس است. برای آنکه هوش بالاتر داشته باشیم یا حداقل باهوش به حساب بیاییم، لازم است بتوانیم ادراک و حس را وارد مرحله عملی کنیم.

تا زمانی که حس و ادراک، وارد اجرا و عمل نشود، هوش به حساب نمی آید. یک لحظه تصور کنید دانشمند برجسته فیزیکاستیفن هاوکینگ نمیتوانست به دلیلی بیماری سخت خود، تفکرات خود را با هوش مصنوعی ارائه دهد، آیا او را کسی، باهوش و متفکر میدانست؟ بسیاری ادراکات هست که قابل ارائه عملی در حال حاضر نیست ولی صاحبان تن، افراد باهوشی هستند که حتی ممکن است هوششان بسیار فراتر از هوش افراد فعلی باشد ولی تا وقتی حس و ادراک آنها وارد در عرصه جامعه نشود، کسی آنها را با هوش نمی داند. هوش فراتر از مغز است و این حتی از محدوده هوش هم فراتر میرود حتی ادراکات ما فراتر از مغز است. توصیه میشود به سلسله مباحث تفاوت های هوش و اندازه مغز در گونه ها و نژادهای مختلف و سلسله مباحث دکتر ابتسام احمد در مورد شناخت و ادراکدر همین کانال مراجعه شود.)

چند سازگاری بسیارمهم باهم کار کرده است تا مغز در حال جوانه زدن ما، هوش بسیار تولید کند: راه رفتن بر دو پا- که سبب آزاد شدن دستان ما برای استفاده از ابزارها شد-
روشن کردن آتش،
چالاکی دست ها که از همه حیوانات بالاتر است
و راه هوایی ای- که به ما اجازه میدهد، حرف بزنیم و آواز بخوانیم. هوش انسان پس نمیتواند با یک اندام توجیه شود مهم نیست مغز چقدر بزرگ باشد، مغز برای هوش، باید سازگار با اندام های دیگر بدن باشد. با وجود آنکه ما بسیار نگران بزرگی سرهای خود هستیم، حقیقت ان است که هوش ما بسیار بیشتر ازاندازه مغزما بوده است.
(هوش ما فقط وابسته به مغز نیست و در این مقاله در سطح ارتباط هوش با پایین تر از مغز یعنی اندام ها و دستگاه تکلم مطالبی بیان شد. ولی این مطلب در سطح بالاتر از مغز هم جای بررسی زیاد است. ما بدون سطح بالاتر مغز، هرگز دارای هوش و ادراک نخواهیم بود. توصیه میشود به سلسله مباحث دکتر ابتسام احمد در مورد شناخت و ادراکدر همین کانال مراجعه شود.)
https://www.quantamagazine.org/how-humans-evolved-supersiz…/
https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=2383326071686086&id=100000261505187


آدرس مطب : اصفهان ، خیابان آمادگاه ، روبروی داروخانه سپاهان ، مجتمع اطبا ، طبقه اول
تلفن : 32223328 - 031

نظرات کاربران درباره این مطلب :

برای متن پیام فقط از حروف فارسی استفاده کنید .
این فرم صرفا جهت دریافت نظرات ، پیشنهادات و انتقادات کاربران در مورد مطلب فوق میباشد .
به سوالات پزشکی در این بخش پاسخ داده نمیشود .
از ارسال پیام های تبلیغاتی در این بخش خودداری نمایید .
حداکثر طول مجاز برای متن پیام 500 کاراکتر است .
نام و فامیل :
تلفن :
ایمیل :
متن پیـام :
ششمین کنگره بین المللی سهوش مصنوعی درخدمت خلق وحايا اراده آزاد توهم است یبخش دیگری در وجود انسان هدفاع در برابر تغییر ساختمخچه ، فراتر از حفظ تعادلمقالاتویتامین E برای فعالیت صحابزار بقای موجود زنده از بزرگ شدن مغز محدود به دورداروی جدید s3 در درمان ام مغز چگونه صداها را فیلتر یادآوری خواب و رویااجزای پر سلولی بدن انسان تولید سلولهای جنسی از سلدرک احساسات و تفکرات دیگمغز زنان جوانتر از مغز مرکوری گذرای ناشی از موبایارتباط انسانی، محدود به تاثیر نگاه ناظر هوشیار بروشهای نو در درمان دیسک بنقش سجده بر عملکرد مغزگاهی مغز بزرگ چالش استاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر گیاه خواری بر رشد وزیباترین چیز در افزایش سنوعی سکته مغزی ، وحشتناک پختگی پس از چهل سالگي به از تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکسلولهای بنیادی مصنوعی درنرمش های مفید در سرگیجهآیا برای تولید مثل همیشه به زودی شبکه مغزی به جای تغییر زودتر اتصالات مغزیفرایند حذف برخی اجزای مغسرگیجه از شایعترین اختلاهوموارکتوس ها ممکن است دامیوتروفیک لترال اسکلروبارداری بدون رحمحس و ادراک (قسمت اول )موجودات مقهور ژنها هستندمیهمانهای ناخوانده عامل صرع و درمان های آنهوش مصنوعی ساخته هوش طبیايا اراده آزاد توهم است یبرنامه و ساختار پیچیده مدقیق ترین تصاویر از مغز امخچه ابزاري که وظیفه آن فتاثیر ویتامین دی بر بیماویتامین E در چه مواد غذایابزار بقای موجود زنده از بسیاری از بیماری های جدیداروی جدید ضد میگرنمغز آیندگان چگونه است ؟ژن هوش و ساختارهای حیاتی اجزایی ناشناخته در شکل گتوانایی مغز و دیگر اجزای درک تصویر و زبان های مخلتمغزهای کوچک بی احساسکی غایب شدی تا نیازمند دلارتباط شگفت مغز انسان و فتاثیر نگاه انسان بر رفتاروشهای شناسایی قدرت شنوانقش غذاها و موجودات درياگذر زمان کاملا وابسته به از تکینگی تا مغز و از مغز تاثیر گیاه خواری بر رشد وزیرفون داروی ضد ام اسچیزی خارج از مغزهای ما نیپرورش مغز مینیاتوری انسااز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکسلسله مباحث هوش مصنوعینرمشهای مهم برای تقویت عآیا بزرگ شدن مغز فقط در دبوزون هیگز چیستتغییر عمودی سر انسان از پفرد حساس از نظر عاطفی و بسردرد و علتهای آنهوش مصنوعی می تواند بر احامگا سه عامل مهم سلامتبازگشت از آثار به سوی خداحس و ادراک (قسمت دوم )حس و ادراک قسمت چهارممیگرن سردردی ژنتیکی که بضررهای مصرف شکر و قند بر هوش احساسیای آنکه نامش درمان و یادشبرین نت به جای اینترنتدلایلی که نشان میدهد ما بمدارک ژنتیکی چگونه انسانصفحه اصلیویتامین دی گنجینه ای بزرابزار بقای موجود زنده از تفاوت مغز انسان و میمون هداروی ضد تشنج با قابليت تمغز انسان ایا طبیعتا تماژن یا نقشه توسعه مغز و نقاحساس گذر سریعتر زمانتوازن مهمتر از فعالیت زیدرک عمیق در حیواناتمغزتان را در جوانی سیمکشکاهش التهاب ناشی از بیماارتباط شگفت انگیز مغز انتاثیر نگاه انسان بر رفتاروشی برای بهبود هوش عاطفنقش غذاها و موجودات درياگربه شرودینگر و تاثیر مشاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر انتخاب از طرف محیط زبان چهار حرفی حیات زمینچگونه مغز پیش انسان یا همآلزایمراز تکینگی تا مغز- از مغز تاثیر رو ح و روان بر جسمسم زنبور ، کلیدی برای وارچرا مغزهای ما ارتقا یافت آیا تکامل و تغییرات ژنتیبیماری گیلن باره و بیمارثبت امواج الکتریکی در عصقانون مندی نقشه ژنتیکی مسردرد تنشنهوش مصنوعی گوگل به کمک تشامروز دانش ژنتیک هیچ ابهبازسازي مغز و نخاع چالشی حس و ادراک قسمت پنجممیدان مغناطيسي زمین بشر ضررهای شکر بر سلامت مغزهوش احساسیایندرالبرای پیش بینی آینده مغز ددندان ها را مسواک بزنید تمروری بر تشنج و درمان هایسوالات پزشکیواکنش های ناخودآگاه و تقابزار بقای موجود زنده از تفاوتهای جنسیتی راهی براداروی ضد تشنج با قابليت تمغز انسان برای ایجاد تمدژنها نقشه ایجاد ابزار هواخلاق و علوم اعصابتوسعه برخی شغل ها با هوش درگیری قلب در بیماری ویرنقش قهوه در سلامتیکایروپاکتیک چیستارتباط شگفت انگیز مغز انتاثیر ویتامین دی بر بیماروشی جدید در درمان قطع نخنقش غذاها و موجودات درياگزیده ای از وبینار یا کنفاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر ترکیبات استاتین (سزبان و بیان، در سایه پیشرچگونه هموساپينس بر زمین آیا ما تنها موجودات زنده از تکینگی تا مغز- از مغز تاثیر رژیم گیاه خواری بر سودمندی موجودات ابزی بر چرا حیوانات سخن نمی گوینآیا خداباوری محصول تکاملبیماری ای شبیه آلزایمر و جمجمه انسان های اولیهقارچ بی مغز در خدمت موجودسردرد سکه ایهوش مصنوعی گوگل به کمک تشانفجار و توقف تکاملی نشابحتی علمی درباره تمایل بحس و ادراک قسمت سوممکانیزمهای دفاعی در برابطی یکصد هزار سال اخیر هرچهوش عاطفی بیشتر در زنانایا کوچک شدن مغزانسان البرخی نکات از گاید لاین پردو ویژگی انتزاع و قدرت تجمرکز خنده در کجای مغز استپیامهای کاربرانواکسن سرطانابزار بقای موجود زنده از تقلید مرحله ای نسبتا پیشداستانها و مفاهیمی اشتبامغز انسان برای شادمانی طژنها ، مغز و ارادهاختلال در شناسایی حروف و توصیه های غیر دارویی در سدرگیری اعصاب به علت میتونقش مهاجرت در توسعه نسل اکاربرد روباتهای ريزنانوارتباط غیرکلامی بین انساتاثیر ژنها بر اختلالات خروشی جدید در درمان سکته منقشه مغزی هر فرد منحصر بهگزارش یک مورد جالب لخته واز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر دپاکین بر بیماری مزبان و تکلم برخی بیماریهچگونه آن شکری که می خوریمآیا مغز تا بزرگسالی توسعاز تکینگی تا مغز- از مغزتتاثیر رژیم گیاه خواری بر سیاهچاله و تکینگی ابتدایچرا حجم مغز گونه انسان درآیا دلفین ها می تواند از بیماری ای شبیه ام اس مولتجنسیت و تفاوت های بیناییقدم زدن و حرکت دید را تغیسرعت فکر کردن چگونه استهوش مصنوعی الفاگوانگشت نگاری مغز نشان میدبحث درباره پیدایش و منشابحثی در مورد نقش ویتامينحساسیت روانی متفاوتما انسانها چه اندازه نزدظهور امواج مغزی در مغز مصهوش عاطفی در زنان بیشتر اایا ابزار هوشمندی یا مغز برخی اثرات مضر ویتامین دديدن با چشم بسته در خواب مرگ انتقال است یا نابود شسایتهای دیگرواسطه ها د رمسیر ایجاد مغابزار بقای موجود زنده از تلقین اطلاعات و حافظهدر مانهای کمر دردمغز انسان برای شادمانی طژنهای هوش ، کدامنداختلالات مخچهتوصیه هایی در مصرف ماهیرقیبی قدرتمند در برابر منقش هورمون های تیروئید دکاربرد روباتهای ريز، در ارتروز یا خوردگی و التهاتاثیر کپسول نوروهرب بر نريتوکسيمب در درمان ام اسنقص در تشخیص هیجانات عامگشایش دروازه جدیدی از طراز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر داروهای ضد التهاب زبان و شناخت حقیقت قسمت چچگونه انتظارات بر ادراک آیا همه جنایت ها نتیجه بیاز تکینگی تا مغز، از مغز تاثیر رژیم گیاه خواری بر سیاره ابلهانچرا در مغز انسان، فرورفتآیا دست مصنوعی به زودی قابیماری بیش فعالیجنسیت و تفاوت های بیناییقدرت انسان در نگاه به ابعشلیک فراموشیهوش مصنوعی از عروسک تا کاندوهگین نباش اگر درب یا بحثی جالب درباره محدودیتخلاصه ای از مطالب همایش مما انسانها چه اندازه نزدعلم به ما کمک میکند تا موهوشیاری کوانتومیایا بیماری ام اس (مولتیپبرخی اختلالات عصبی مثانهدی متیل فومارات(زادیوا)(مراحل ارتقای پله پله کیهوراپامیل در بارداریابزار بقای موجود زنده از تلاش هایی در بیماران قطع در چه مرحله ای از خواب ، رمغز انسان رو به کوچک تر شکلرال هیدرات برای خواباناختلالات حرکتی در انسانتوضیحی ساده در مورد هوش مرموزی از نخستین تمدن بشرنقش ژنتیک در درمان اختلاکجای مغز مسئول پردازش تجارزش حقیقی زبان قسمت اولتاثیر کپسول نوروهرب بر تریواستیگمینچند جهانیپمبرولیزوماب در بیماری چاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر داروی ضد تشنج سدیم زبان و شناخت حقیقت قسمت اچگونه باغبانی باعث کاهش آیا هوش ارثی دریافتی از پازدواج های بین گونه ای، رتاثیر رژیم گیاهخواری بر سیاره ابلهانچراروياها را به یاد نمی آآیا رژیم غذایی گیاهی سلابیماری تی تی پیجهش های ژنتیکی مفید در سالوب فرونتال یا پیشانی مغشنا در ابهای گرم جنوب نیهوش مصنوعی از عروسک تا کانسان قدیم در شبه جزیره عبحثی در مورد نقش کلسیم و خواندن ، یکی از شستشو دهنما با کمک مغز خود مختاريمعلایم کمبود ویتامین E را هوش، ژنتیکی است یا محیطیایا بدون زبان میتوانیم تبرخی بیماری ها که در آن بدژا وو یا اشنا پنداریمزایای شکلات تلخ برای سلورزش هوازی مرتب خیلی به قابزار بقای موجود زنده از تلاشی برای درمان قطع نخادر هم تنیدگی کوانتومی و پمغز انسان رو به کوچکتر شدکمردرد و علل آناختلالات صحبت کردن در انتکامل چشمرمز و رازهای ارتباط غیر کنقش انتخاب از طرف محیط، نکشف مکانیسم عصبی خوانش پارزش حقیقی زبان قسمت دومتاثیر کپسول نوروهرب بر سرژیم های غذایی و نقش مهم چندین ماده غذایی که ماننپنج اکتشاف شگفت آور در مواز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکزبان و شناخت حقیقت قسمت دچگونه جمعیت های بزرگ شکل آیا هوش سریعی که بدون احساستفاده از هوش مصنوعی در تاثیر عصاره تغلیظ شده گیسیر آفرینش از روح تا مغز چراروياها را به یاد نمی آآیا راهی برای رفع کم آبی بیماری ضعف عضلات نزدیک بجهش های ژنتیکی غیر تصادفلبخند بزن شاید صبح فردا زشناخت و معرفت، و نقش آن دهوش مصنوعی از عروسک تا کانسان جدید از چه زمانی پابحثی در مورد عملکرد لوب فخواب سالم عامل سلامتیما تحت کنترل ژنها هستیم یعلایم کمبود ویتامین E را هیچگاه از فشار و شکست نترایا تکامل هدفمند استبرخی بیماری های خاص که بددژاوو یا آشناپنداریمسیر دشوار تکامل و ارتقاورزش هوازی ، بهترین تمریابزار بقای موجود زنده از تلاشی جدید در درمان ام اسدرمان های بیماری آلزایمرمغز ایندگان چگونه استکمردرد با پوشیدن کفش مناادامه بحث تکامل چشمتکامل ابزار هوش ، راه پر رویای شفافنقش اتصالات بین سلولهای کشف مکانیسمی پیچیده در بارزش حقیقی زبان قسمت سومتاثیر کپسول نوروهرب بر سرژیم غذایی حاوی تخم مرغ وچه زیاد است بر من که در ایپوست ساعتی مستقل از مغز داز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکزبان و شناخت حقیقت قسمت سچگونه جمعیت های بزرگ شکل آیا هشیاری کوانتومی وجوداستیفن هاوکینگ در مورد هتاریخ همه چیز را ثبت کردهفلج بل، فلجی ترسناک که آنسیستم تعادلی بدننزاع بین جهل و علم رو به پآیاما مقهور قوانین فیزیکبیماریهای تحلیل عضلانی اجهشهای مفید و ذکاوتی که دلرزش ناشی از اسیب به عصبشناسایی سلول های ایمنی اهوش مصنوعی از عروسک تا کانسان عامل توقف رشد مغزانعطاف پذیری مکانیسمی علبحثی درباره هوش و تفاوتهخواب سالم عامل سلامتی و یماه رجبعلت خواب آلودگی بعد از خوهاوکينگ پیش از مرگش رسالایرادهای موجود در خلقت ببرخی توجهات در ببمار پاردانشمندان ژنی از مغز انسمشکلات نخاعیورزش و میگرنابزار بقای موجود زنده از تمایل زیاد به خوردن بستندرمان های جدید میگرنمغز ابزار برتر بقاکنفرانس تشنج هتل کوثر اصادغام میان گونه های مختلتکامل زبانروبات های ریز در درمان بینقش حفاظتی مولکول جدید دکشف ارتباط جدیدی از ارتباز نظر علم اعصاب یا نرووستاثیر گیاه خواری بر رشد وراه های جدید برای قضاوت رچهار میلیارد سال تکامل بپیموزایداز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکزبان، وسیله شناسایی محیطچگونه حافظه را قویتر کنیاستیفن هاوکینگ در تفسیر تبدیل تراکت صوتی مصنوعی فلج خوابسیستم دفاعی بدن علیه مغز نزاع بین علم و نادانی رو آزمون ذهنی گربه شرودینگربیهوش کردن در جراحی و بیمجهشهای مفید و ذکاوتی که دلزوم سازگاری قانون مجازاشواهدی از دنیسوان(شبه نئهوش مصنوعی از عروسک تا کاولین هیبرید بین انسان وبحثی درباره هوش و تفاوتهخواب عامل دسته بندی و حفطماپروتیلینعوارض ازدواج و بچه دار شدهاوکينگ پیش از مرگش رسالاگر نعمت فراموشی نبود بسبرخی سلولهای عصبی در تلادانشمندان روش هاي جدیدی مشاهده آینده از روی مشاهورزش بهترین درمان بیش فعابزارهای بقای موجود زندتمدن قدیمی ای در جنوب ایردرمان های رایج ام اسمغز از بسیاری حقایق می گرکنگره بین المللی سردرد دادغام دو حیطه علوم مغز و تکامل ساختار رگهای مغزی روح رهایینقش حیاتی تلومر دی ان آ دکشف جمجمه ای درکوه ایرهواز نظر علم اعصاب اراده آزتاثیر گیاه خواری بر رشد وراه های جدید برای قضاوت رچهار ساعت پس از کشتار خوکپیچیدگی های مغزی در درک زاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکسفر نامه سفر به بم و جنوب نگاهی بر قدرت بینایی دراآیا واکنش های یاد گرفته واستخوان های کشف شده، ممکتبدیل سلولهای محافط به سفلج خواب چیستسکته مغزینزاع بین علم و جهل رو به پإِلَهِي هَبْ لِي كَمَالَبیوگرافیجاذبه و نقش آن در شکلگیریلزوم سازگاری قانون مجازاشاهکار قرنهوش مصنوعی از عروسک تا کماولین مورد پیوند سر در انبحثی درباره هوش و تفاوتهخودآگاهی و هوشیاريمبانی ذهنی سیاه و سفیدعید نوروز مبارکهدف از تکامل مغزاگر نعمت فراموشی نبود بسبرخی سيناپسها طی تکامل و دانشمندان روشی برای تبدیمعنی روزهورزش در کمر دردابزارهای پیشرفته ارتباط تمدن بشری و مغز اخلاقیدرمان ژنتیکی برای نوآوریمغز برای فراموشی بیشتر ککنگره بین المللی سردرد دارتقا و تکامل سنت آفرینش تکامل شناخت انسان با کشفروزه داری و بیمار ی ام اس نقش داروهاي مختلف معروف گنجینه ای به نام ویتامین از نظر علم اعصاب اراده آزتاثیر گیاه خواری بر رشد وراه پیروزی در زندگی چیستنوار مغزی روشی مهم در تشخپیوند مغز و سر و چالشهای از تکینگی تا مغز از مغز تسفرنامه سفر به بم و جنوب نگاهی بر توانایی اجزاي بآیا آگاهی پس از مرگ از بیاصول سلامت کمرتری فلوپرازینفیلمی بسیار جالب از تغییساخت شبکه عصبی با الفباینظام مثبت زندگیافراد آغاز حرکت خودشان ربیوگرافیحقیقت راستین انسان علم بممانتین یا آلزیکسا یا ابشبیه سازی میلیون ها جهان هوش مصنوعی از عروسک تا کماولین تصویر در تاریخ از سبحثی درباره هوش و تفاوتهخودآگاهی و هوشیاريمجموعه های پر سلولی بدن معامل کلیدی در کنترل کارآهزینه ای که برای اندیشیداگر تلاش انسان امروز برابررسي علل احتمالي تغيير داروهای مصرفی در ام اسمغز فکر میکند مرگ برای دیوزوز گوشابزارهای دفاعی و بقای موتمساح حد واسط میان مغز کودرمان جدید میگرن با انتی مغز بزرگ چقدر مفید هست ؟کندر در بیماریهای التهابارتوکين تراپی روشی جديد تئوری تکامل امروز در درمروش مقابله مغز با محدودینقش روزه داری در سالم و جگیاه خواری و گوشت خوار کداز آغاز خلقت تا نگاه انساتاثیر گیاه خواری بر رشد ورشته نوروایمونولوژی و نقنورون هاي مصنوعی می توانپیوند سر، یکی از راه حلهااز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکسفرنامه سفر به بم و جنوب ناتوانی از درمان برخی ویآیا امکان بازسازی اندامهاضطراب و ترستری فلوپرازینفیزیکدانان ماشینی برای تساخت شبکه عصبی مصنوعی با نظریه تکامل در درمان بیمافزایش قدرت ادراکات و حسبیان ژن های اسکیزوفرنی دحافظه و اطلاعات در کجاست منابع انرژي پاک سرچشمه حشبیه سازی سیستم های کوانهوش مصنوعی در کامپیوترهااولین سلول مصنوعیبحثی درباره هوش و تفاوتهخانواده پایدارمحل درک احساسات روحانیعسل طبیعی موثر در کنترل بهستي مادي ای که ما کوچکترابزار هوش در حال ارتقا ازبررسی و اپروچ جدید بر بیمداروهای ضد بیماری ام اس ومغز ما کوچکتر از نیم نقطهیک پیشنهاد خوب برای آسان اثر مضر مصرف طولانی مدت رتنفس هوازی و میتوکندریدرمانهای بیماری پارکینسمغز بزرگ چالش است یا منفعکوچک شدن مغز از نئاندرتاارتباط میکروب روده و پارتئوری تکامل در پیشگیری و روش های صرفه جویی در ایجانقش رژیم غذایی در رشد و اگالکانزوماب، دارویی جدیاز تلسکوپ گالیله تا تلسکتاثیر گیاه خواری بر رشد ورشد مغز علت تمایل انسان بنورون های ردیاب حافظهپیشینیان انسان از هفت میاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکسفرنامه سفر به بم و جنوب ناتوانی در شناسایی چهره آیا انسان با مغز بزرگش اخاطلاعاتی عمومی در مورد متسلیم شدن از نورون شروع مفرگشت و تکامل تصادفی محض ساختار شبکه های مغزی ثابهفت چیز که عملکرد مغز تو افسردگی و اضطراب در بیمابیست تمرین ساده برای جلوحافظه و اطلاعات در کجاست مولتیپل اسکلروز در زنان شباهت زیاد بین سلول هاي عهوش مصنوعی در خدمت خلق وحشباهت زیاد بین سلول هاي عهوش مصنوعی در خدمت خلق وحاوکرلیزوماب داروی جدید شبحثی درباره احساسات متفاخطا در محاسبات چیزی کاملمحل درک احساسات روحانی دعصب حقوق نورولووهستی ما پس از شروعی چگال ابزار بقای موجود زنده از بررسی سیستم تعادلی بدن اداروی فامپیریدین یا نورلمغز مادران و کودکان در زمیکی از علل محدودیت مغز اماثرات مفید قهوهتنفس هوازی و میتوکندریدرک فرد دیگر و رفتارهای امغز بزرگ چالشهای پیش روکودک ایرانی که هوش او از ارتباط چاقی و کاهش قدرت بتا 20 سال آینده مغز شما به روش هایی ساده برای کاهش انقش زبان در سلطه و قدرت اگامی در درمان بیماریهای از تلسکوپ گالیله تا تلسکتاثیر گیاه خواری بر رشد وزمین زیر خلیج فارس تمدنی نوروپلاستیسیتی چیستپیشرفتی مستقل از ابزار هاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکسفرنامه سفر به بم و جنوب نخاع ما تا پایین ستون فقرآیا احتمال دارد رویا از آاطلاعاتی عمومی در مورد متشنج چیستفراموش کارها باهوش تر هسسخن پاک و ثابتهفت سین یادگاری از میراث الکتروتاکسی(گرایش و حرکبیشتر کمردردها نیازی به حافظه و اطلاعات در کجاستمواد کوانتومی جدید، ممکنشش مرحله تکامل چشمهوش مصنوعی درمانگر کامپیايندگان چگونه خواهند دیدبحثی درباره احساساتی غیرخطا در محاسبات چیزی کاملمحدودیت های حافظه و حافظعضلانی که طی سخن گفتن چقدو هر کس تقوای خدا پیشه کنابزار بقای موجود زنده از بررسی علل کمر درد در میانداروی تشنجی دربارداریمغز چون ابزار هوش است دلییادگیری مهارت های جدید داثرات مضر ماری جواناتو دی ان ای خاص ميتوکندريدرک و احساسمغز حریص برای خون، کلید تکودکان خود را مشابه خود تارتباط هوش ساختار مغز و ژتاثیر مشاهده بر واقعیت بروش صحبت کردن در حال تکامنقش زبان در سلطه و قدرت اگاهی لازم است برای فهم و از تکنیکی تا مغز از مغز تتاثیر گیاه خواری بر رشد وزندگی هوشمند در خارج از زنوشیدن چای برای مغز مفید پاسخ گیاهان در زمان خورداز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکسفری به آغاز کیهاننخستین تصویر از سیاهچالهآیا احتمال دارد رویا از آبلندی در ذهن ما درک بلندیتغییر الگوی رشد مغزی با زفراموشی همیشه هم بد نیستسریعترین کامپیوتر موجودهمیشه عسل با موم بخوریمالتهاب شریان تمپورالبا هوش مصنوعی خودکار روبحس چشایی و بویاییموجود بی مغزی که می تواند