دکتر سید سلمان فاطمی

متخصص داخلی مغز و اعصاب


کانال تلگرام دکتر فاطمی

آدرس مطب دکتر سلمان فاطم

آدرس دکتر زهره ابوطالبی

از نظر علم اعصاب یا نرووساینس اراده آزاد حقیقت است یا توهم

از نظر علم اعصاب اراده آزاد، حقیقت است یا توهم؟

تدريسی از دکتر توفیق مسرور از دانشکده تحقیقات برتر علوم دینی و لغتی در نجف اشرف

اراده آزاد، موضوع مناقشه از زمان های دور، در فلسفه و دیگر ميدان ها بوده است و این مسئله اي بسیار مهم در دین الهی است و بدون داشتن اراده آزاد، معنی ای برای تکلیف الهی وجود ندارد و بحث امروز در مورد اراده یا اختیار آزاد است و یا آنطور- که علمای علم اعصاب بیان می کنند- مغز ما خودش، به اختراع و ایجاد تصمیمات و انتخاب ها اقدام می کند و آن را اجرا می نماید و ما را به این توهم می اندازد که ما اراده آزاد داریم!

و برای اینکه اشکال طرح شده را بفمهیم، انجام یک آزمایش را از دید علمای اعصاب ببینیم.

فرض کنید می خواهیم چیزی را به طور آزاد، اراده کنیم از شما می خواهم فقط تصور کنید آن لحظه ای را که با آن می خواهید بر تکمه ضربه بزنید و باید در همان لحظه ای که آن را به یاد می آورید، بر تکمه ضربه بزنید. در تجربیات قرن گذشته پروفوسور بن جملی همین آزمایشی را- که گفتیم- در آزمایشگاه انجام داد و او از افرادی خواست تا تکمه را فشار دهند و او عددی را- که تحليلگر فعالیت مغزی نشان می دهد- مشخص می نماید و تفاوت بین این زمانها تعیین میشود.

نصب الکترودها و وصل آن به ارتباطات و ثبت وقایع داخل مغزی انجام میشود، تا اتفاقات داخل مغز و عضله و فشار دادن تکمه را نشان دهد.

آنچه دکتر بن جملی کشف کرد آن است که مغز ما مکانیسم های غیر هوشیار دارد که تصمیم می گيرد، مثلا قشر جلویی مغز، قشر پریتال را تحریک می کند یعنی این تصمیم در ابتدا غیر هوشیار است و قشر جداري، حرکات را مهیا می سازد سپس بیان این حرکات و تصمیمات به قشر حرکتی منتقل می گردد ولی شخص همچنان نمیداند که به صورت غیر هوشیار تصمیم گرفته است تا تکمه را فشار دهد. پس از اینکه پیام به قشر حرکتی منتقل می گردد و پس از 350 میلی ثانیه قشر حرکتی، تاکیدی را به قشر جداری میفرستد و شخص آگاه میشود و پس از 200 میلی ثانیه عضلات را تحریک میکند و با اراده بر تکمه فشار میدهد.

اگر بخواهیم این مراحل را خلاصه کنیم: مرحله اول بدون آگاهی برای تصمیم گیری در مغز است. در قسمت اول مرحله آماده سازی مخفی است که تقریبا 900 میلی ثانیه قبل از حرکت است پس از آن، آرام آرام فعالیت مغز آغاز میشود و زمان آگاه شدن از این فعالیت، حدود 300 میلی ثانیه قبل از حرکت است که فعالیت مغز تقریبا به حداکثر میرسد. سپس پیام به صورت ناآگاهانه به قشر حرکتی ارسال می شود و بعد مرحله ارادی ضربه زدن بر تکمه است.

(الگوی تصویری آن در فیلم تدریس و در پاورپوینت آن، موجود است. ) این تصویر، مراحل فعالیت مغز را نشان میدهد. پس اول مغز، به صورت غیر ارادی تصمیمی به حرکتی می گیرد و بعد از مدتی، دستور اجرا میدهد و در کمتر از یک ثانیه وارد منطقه ارادی مغز می شود.

بر اساس این نوع از تجربیات، برخی پژوهشگران نتیجه گرفته اند که تصمیمات ما همه اش ناآگاهانه است و از آنها گروهی، همه اراده آزاد را رد می کنند و آن را کاملا یک توهم می دانند و بیشتر اینها فیزیک دانها هستند.

بر اساس دیدگاه، دانشمندان را به چند دسته تقسیم می کنیم: دسته اول کاملا اراده آزاد را رد می کنند و به حتمی بودن عملکرد، به صورت صد در صد اعتقاد دارند(hard determinism).

در برابر گروه دیگری هستند که قائل به اراده کامل آزاد انسان هستند.

گروهی دیگر می گویند نه اراده کامل هست و نه اجبار کامل(hard incompatibilism) و گروه دیگر می گویند هم اراده آزاد ممکن است و هم اجبار کامل امکان دارد. (compatibilism) و اینها نوعی از اراده آزاد را برای انسان در نظر می گیرند.

در اینجا مقوله توهمی بودن اراده آزاد را مورد مناقشه قرار می دهیم. اکنون سوالی پیش می آید : اگر تصمیمات ما در منطقه غیر هوشیار رخ میدهد و ما فقط توهم و تصور اشتباه می کنیم که ما کسی هستیم که این کار را انجام داد، پس چرا ما این احساس قوی را داریم که ما کسی هستیم که اراده آزاد داریم؟ چرا تصور می کنيم ما تصمیم گرفتیم و ما انتخاب کردیم و چگونه تصمیم های غیر ارادی را توجیه و تفسیر کنیم؟ زیرا این اراده ها و تصمیمات، از بخش غیر هوشیار مغز ما منشا می گیرد. پژوهش گران روانشناس و علم اعصاب، با آزمایشاتی اینها را اثبات می کنند. ونمونه ای از آن را مطرح می کنیم ولی پیش از آن باید مقدماتی ساده را بفهمیم.

مغز ما همانطور که می دانید دو قسمت دارد: سمت راست و چپ و آنها وظایف مختلفی دارند از جمله تحلیل و بخشی دیگر از وظایف، نیازمند یکی از دو لوب راست یا چپ است و در برابر، قسمت هایی هست که وظایف را تنظیم می کند و وظایف لوب راست و چپ را با هم هماهنگ می سازد. در مغز ما میلیون ها سلول وجود دارد که دو قسمت را به هم مربوط می کند. پیامها و معلومات، دو قسمت را به هم ربط می دهد ولی اگر دو قسمت به روش طبیعی یا مصنوعی از هم جدا شوند، چه اتف
اقی می افتد؟

برای فهم این مطلب باید مقدمه ای را بدانیم. ما دو نیمه بینایی راست و چپ داریم. میدان بینایی راست، به سمت چپ مغز و ميدان بینایی چپ، به نیمکره راست می رود. در نیمکره چپ، اطلاعات سخن گفتن و بیان آنچه می بینید، وجود دارد و کسانی - که ارتباط دو نیمکره را از دست می دهند- اگر چیزی را در نیمه بینایی راست ببینند، میتوانند ان را به سادگی بیان کنند و بشناسند ولی همانطور که می بینيد اگر کلمات یا اشیا، در ميدان بینایی چپ آنها عرضه شود، به طور کامل از شناسایی آن ناتوان هستند

و همزمان و اگر از او بخواهیم چیزی را- که در نیمه چپ بینایی به او نشان داده میشود- با دست راست رسم کند، نمی تواند.

اگر چیزی در نیمه بینایی چپ باشد در قسمت پشتی نیمکره راست مغز دیده میشود و برای فهم آن، باید به نیمکره چپ بیاید و نیز برای آنکه چیزی را که در نیمکره چپ می بینید بتواند با دست راست بکشد همین انتقال باید صورت گیرد و وقتی ارتباط دو نیمکره مختل است چنین درک و چنین رسمی با دست راست انجام نمی شود، ولی به صورت ناخودآگاه میتواند با دست چپ، آن شی را رسم کند و پس از آنکه با دست چپ آن را در نیمه راست بینایی کشید، میتواند آن را بشناسد.

مطلب جالب اینکه اگر از این افراد سوال شود و به آنها به جای سوال شفاهی، تصاویری نشان داده شود و مثلا تصویر مرغ در نیمه راست بینایی آنها نشان داده شود و از فرد به جای آنکه از او خواسته شود تا اشیا را نام ببرد بخواهیم با دست راست چیزهایی- که روبرویش هست و مناسب آن چیزی است که در میدان بینایی راست دیده است- اشاره کند و با دست راست به آن چیزی اشاره کند که در میدان چپ بینایی دیده است طبیعتا همه افراد که در مغز خود این اختلال را دارند میتوانند جواب درست بدهند به شرطی که با دست راست به آن چیزی که در میدان راست بینایی می بینند اشاره کنند.

باز با دست چپ هم ميتواند زیرا این فرد از درک آنچه در نیمه چپ بینایی می بیند ناتوان است ولی با این حال دست چپ او میتواند به مطلب اشاره کند.(به صورت ناخودآگاه)

خوب اکنون اگر سوال شود و اگر از او در این حالت سوال شود جوابی بی ربط میدهد مثلا ممکن است بگوید بیل برای شستن فضولات مرغ استفاده میشود!! زیرا مطلب را نشناخته است و آنچه کشف شده است و تفسیر شده است، در نيمکره راست است.

پس در ميدان راست بینایی، انتخاب درست می کند و آگاهانه هم هست ولی در میدان چپ بینایی، باز انتخاب درست میکند ولی از علت آن، آگاه نیست و از روی غفلت و ناآگاهانه است یعنی بیمار، علت انتخاب ناآگاهانه خود را نمی داند و تفسیر مغزی او، یک نظریه را مطرح می کند و آن را به واقعیت مرتبط میسازد یعنی انسان برای تفکرات و برخوردها و رفتارها، کاملا وابسته به مغز خود است و این تفسیر منطقی را انجام می دهد.

خوب آزمایشات بسیاری از هر دو نوع وجود دارد- همانطور که گفتیم.

اگر بخواهیم آنچه را گفتیم خلاصه کنیم، این محققان می گویند ما دو امر را داریم: امر اول، تصمیماتی که در منطقه ناخودآگاه مغز انجام میشود سپس دستور به اجرا می دهد و قبل از اجراي آن، وارد منطقه ای با نام منطقه خودآگاه مغز می شود و این امر، بخشی از ثانیه قبل از شروع حرکت است. اما امر دوم و تجربیات دسته دوم: ما مجموعه ای از تشکیلات در مغز داریم که تحلیل منطقی تصمیم را انجام می دهد و سپس ما را به این توهم می اندازد که ما خودمان، آن افکار و تصمیمات را داشته ایم و خودمان، آن سخنان را گفته ایم و این سبب احساس آزادی اراده می شود و اگر بین دو امر را جمع کنیم، می فهمیم که آزادی اراده، چیزی جز توهم نیست!

اکنون چگونه با وجود این آزمایشات و تجارب، این ادعا را رد کنیم؟ اولا نیازمند چند امر هستیم اولا وقتی می گوییم ما اراده و آزادی داریم و می توانیم تصرفات خود را آگاهانه انجام دهیم، آیا این اراده و آزادی مطلق در همه برخوردها و در همه جزییات تصرفات و مداخلات ما و در همه سطوح است؟ جواب حتما منفی است. وقتی از اراده و آزادی، سخن می گوییم منظور آن نیست که م در همه سطوح وجود خود و در همه جزییات رفتارهای خود، آزادی اراده و آگاهی داریم.

این، امر اول است. اما امر دوم اینکه ما اعتقاد داریم مغز و ابزار هوش- که ابزار بقای منحصر به فردی است- و وظیفه اصلی مغز چیزی است که انتخاب طبیعی برمی گزیند زیرا مغز مشکلات بزرگی- که در محیط است- را حل می کند و نمونه های تقریبی زیادی را مطرح میکند و راه حل سریع ارائه میدهد. به همین دلیل انتخاب طبیعی ان را بر می گزیند پس وقتی این را فهمیدیم می گوییم بر اساس نوع اول آزمایشات، آزادی انتخاب و نیت در حقیقت،

@salmanfatemi
در آن لحظه ای است که شخص مورد آزمایش، وارد آزمایشگاه شده است و شروط آزمایش را پذیرفته است تا اندام خود را برای آزمایش حرکت دهد و این، قبل از آن است که فعالیت مغز برای انجام حرکت انجام شده باشد، و اینها قبل از آن است که بخواهد بر تکمه، ضرب
ه بزند و اینها انتخاب و اختیار انسان را نشان میدهد و بعد از آن، حرکت دست و یا انگشتان و دیگر یافته های آزمایش انجام می شود یعنی او قبل از آن- که دست خود را بر تکمه ببرد- انتخاب کرده است وارد آزمایش بشود واین انتخاب آزاد از طرف فرد، مغز او را در معرض آزمایش مجددی قرار می دهد.

دوم: مغز با این همه اگر بخواهد اعتراض کند یا حرکت را انجام دهد فرایند بازگشت به درک و هوشیاری را بر می گزیند و این یعنی مغز حتی در دیدگاه کاملا مادی، به طور کاملا جدا و آگاه عمل نمی کند. و مغز به صورت کاملا جدا و نا آگاهانه عمل نمی کند و انسان میتواند حرکت و تصرف را به صورت هوشیار متوقف کند.- همانطور که گفتم- انسان اگر تصمیمات غیر هوشیار نداشت، بیشتر نیروی خود را در دقیق شدن در همه جزئیات صرف میکرد؛ در خوردن، در راه رفتن، رفتار، در بستن چشم، باز کردن چشم و دیگر موارد در همه موارد، مغز او مشغول جزییات می شد و به این ترتیب نقش و وظیفه مغز به عنوان ابزار بقا منتفی میشد و انتخاب طبیعی آن را انتخاب نمی کرد.

چهارم که نکته مهمی است: آزادی اختیار- همانطور که قبلا شرط کردیم- به معنی آن نیست آزادی ای - که از آن سخن می گوییم- همه جنبه های انسان را در بر بگیرد. آزادی انتخاب- که منظور ما هست- و می گوییم انسان دارای آن است چیزی است که باعث تمایز انسان از دیگر موجودات زنده بیولوژیک میشود. این موضع گیری ها در مورد انسان، اخلاقی و بین خیر و شر است و بین این دو، انسان باید مراجعه و نزاع داشته باشد مثلا موضع عدل و موضع ایثار و دیگر موارد عادی- که در آنها برخوردها و تضادهای دروني وجود دارد.

نکته پنجم در مورد انتخاب، نقص و خطا در روشی است که این دانشمندان در نفی آزادی انتخاب، بر آن تکیه می کنند- همان انتخاب آزادی که از آن سخنی می گوییم. این انتخاب آزاد، اختیار در سطح روح است و در سطح جسم نیست و این آزادی، در بدن، فقط به همان اندازه آشکار می شود که اختیار، در اجزای دستگاه تلفن، خود را نشان میدهد!!

آن را در ابتدا در مغز فرض کردن، این روشی اشتباه است و روح، از جهان دیگری است و از جهان بدن های دنیوی ما نیست. جهانی- که روح در آن هست- با جهان بدن، در تماس نیستند. بله ارتباط و تواصل بین آنها هست و روح، مسلط بر جسم است ولی تماسی بین دو عالم نیست. اما کسی- که بر ما اشکال کند و بگويد چیزی مانند جهان دیگر وجود ندارد و بگوید چنین چیزی را در این عالم نمی بینیم- به اومی گوییم از نظر علمی این اشکال پیش نمي آید، به خصوص وقتی به او آن چیزی را بگوییم که سید احمد الحسن ع در کتاب توهم الحاد بیان کرد.

مثلا در مباحث فیزیک و فیزیک کوانتومی و کوسمولوژی(کیهان شناسي)، بسیار ممکن است که چند جهانی وجود داشته باشد و جهان هایي موازی با جهان ما موجود باشد و ممکن است موجودات زنده دیگری مثلا گراویتون (ریسمان گراویتون) بتوانند از یک جهان به جهان دیگر پیام ها را منتقل کنند و ارتباطی بین جهان ها باشد و بر عالم جسمانی ما تاثیر گذار باشد(ریسمان گراویتون، مسئول ایجاد جاذبه در زمین است). پس در مورد این اشکال می گوییم این اشکال بر مبنای اصول علمی نیست.

در نکته ششم می گویم چیزی در انسان وجود دارد که دانشمندان در برابر تفسیر آن، عاجز می شوند. امکان ندارد انتخاب ایثار حقیقی، از مغز منشأ بگيرد زیرا مغز، مجموعه ای بیولوژیک و دارای خودخواهی ژنتیکی است و قانون خودخواهی ژنتیکی، بر آن مسلط است و محکوم به این قانون می باشد و حتی اگر گفته شود، ایثار حقیقی ای- که انسان به آن دست می زند- و انسان تنها موجود زنده ای است که دست به ایثار حقیقی می زند بدون آنکه منفعتی را به دست بیاورد- حتی اگر گفته شود ایثار حقیقی احتمالی است که انسان از میان احتمالات بسیار دیگری می تواند به دست بیاورد- اگر نمونه ای را که افراد قائل به توهمی بودن آزادی انتخاب، می گویند در نظر بگیریم- چگونه مغز به این سناریو دست بزند تا انسان را بفریبد و به استمرار ایثار حقیقی دست بزند؟! یعنی به روش ناخوداگاه است؟!

امری مهمتر آن که مغز چگونه عواطف را ایجاد و بر پا می کند تا انسان، ایثار حقیقی را دوست بدارد و به سوی آن، متمایل شود.

حتی اگر هیچ کس دیگری چنین کاری نکند، همه تصور می کنند که رفتاری بلند است و کسی را- که آن را انجام میدهد- دوست دارند.

@salmanfatemi
امکان ندارد این از ناخوداگاه حاصل شود و- آنطور که قائلان به توهمی بودن اراده آزاد می گویند- توهمی نیست.

می گویم مسئله انتخاب و اراده آزاد- که ما به آن اعتقاد داریم و انتخاب بین شر و خیر را انجام میدهد- این است که مثلا با انتخاب خود، اخلاق الهی یا اخلاق شیطانی را برگزینیم.

خیر، با تعریف خیلی ساده اراده خدا است و اراده ای است- که خدای سبحان وتعالی آن را می خواهد- و این اراده، در همه زمان ها اراده یک مرد يعني خلیفه خداست و او چیزی جز آنچه خدا بخواهد، نمی خواهد و این اخلاق، اخلاق خدای سب
حان و تعالی است و اخلاق مردی است که خلیفه خدا در همه زمان ها می باشد.

و همه شر، اراده نفس و اهل و عشیره یا جماعت و دیگر موارد در برابر اراده خدای سبحان است.

این همه مطلب، با تعریفی ساده است.

و اگر بخواهیم مسئله را خلاصه کنیم انتخاب یا اراده آزاد بین این دو مورد نوسان میکند و این همانگونه است که سید احمد الحسن بیان کرده است. انسان همیشه میان سه امر است و این سه امر، نور و نفس و ظلمت است یا بگوییم الله، نفس و جهل یا بگوییم، رسولان خدا از فرشتگان و ارواح پاک و نفس و شیطان و سربازان او

و انتخابی- که درباره آن سخن می گوییم در همه جزییات نیست بلکه انتخاب یک جهت است. این انتخاب یا انتخاب جهت نور یا الله سبحان و تعالی و جهت رسولان خدای سبحان وتعالی یا جهت تاریکی و جهل و نفس است.

الحمد لله رب العالمین از شما برای حضورتان تشکر میکنم

دکتر توفیق مسرور


آدرس مطب : اصفهان ، خیابان آمادگاه ، روبروی داروخانه سپاهان ، مجتمع اطبا ، طبقه اول
تلفن : 32223328 - 031

نظرات کاربران درباره این مطلب :

برای متن پیام فقط از حروف فارسی استفاده کنید .
این فرم صرفا جهت دریافت نظرات ، پیشنهادات و انتقادات کاربران در مورد مطلب فوق میباشد .
به سوالات پزشکی در این بخش پاسخ داده نمیشود .
از ارسال پیام های تبلیغاتی در این بخش خودداری نمایید .
حداکثر طول مجاز برای متن پیام 500 کاراکتر است .
نام و فامیل :
تلفن :
ایمیل :
متن پیـام :
درمان جدید میگرن با انتی اگر نعمت فراموشی نبود بستولید سلولهای جنسی از سلمغز بزرگ چالش است یا منفعکاهش التهاب ناشی از بیمازمین زیر خلیج فارس تمدنی ارزش حقیقی زبان قسمت دومتاثیر گیاه خواری بر رشد وچیزی خارج از مغزهای ما نیآیا ما تنها موجودات زنده سریعترین کامپیوتر موجوداضطراب و ترسجمجمه انسان های اولیههوش مصنوعی گوگل به کمک تشعضلانی که طی سخن گفتن چقدبحثی درباره هوش و تفاوتهما تحت کنترل ژنها هستیم یویتامین دی گنجینه ای بزردرمانهای بیماری پارکینساگر تلاش انسان امروز براتوانایی مغز و دیگر اجزای مغز بزرگ چالشهای پیش روکایروپاکتیک چیستزندگی هوشمند در خارج از زارزش حقیقی زبان قسمت سومتاثیر انتخاب از طرف محیط چگونه مغز پیش انسان یا همآیا مغز تا بزرگسالی توسعسرگیجه از شایعترین اختلااطلاعاتی عمومی در مورد مجنسیت و تفاوت های بیناییفلج بل، فلجی ترسناک که آنهوش مصنوعی گوگل به کمک تشخواب عامل دسته بندی و حفطافراد آغاز حرکت خودشان رمقالاتبحثی درباره احساسات متفاماه رجبواکنش های ناخودآگاه و تقدرک فرد دیگر و رفتارهای اابزار هوش در حال ارتقا ازتوازن مهمتر از فعالیت زیمغز حریص برای خون، کلید تکاربرد روباتهای ريزنانوزیباترین چیز در افزایش ساز نظر علم اعصاب یا نرووستاثیر ترکیبات استاتین (سچگونه هموساپينس بر زمین آیا هوش ارثی دریافتی از پسردرد و علتهای آناطلاعاتی عمومی در مورد مجنسیت و تفاوت های بیناییفلج خوابهوش مصنوعی الفاگوخودآگاهی و هوشیاريافزایش قدرت ادراکات و حستاثیر ویتامین دی بر بیمابحثی درباره احساساتی غیرماپروتیلینواکسن سرطاندرک و احساسابزارهای بقای موجود زندتوسعه برخی شغل ها با هوش مغز زنان جوانتر از مغز مرکاربرد روباتهای ريز، در زیرفون داروی ضد ام اساز نظر علم اعصاب اراده آزتاثیر دپاکین بر بیماری مچگونه آن شکری که می خوریمآیا هوش سریعی که بدون احسسردرد تنشنبلندی در ذهن ما درک بلندیجهش های ژنتیکی مفید در سافلج خواب چیستهوش مصنوعی از عروسک تا کخودآگاهی و هوشیاريالکتروتاکسی(گرایش و حرکصفحه اصلیبخش دیگری در وجود انسان همبانی ذهنی سیاه و سفیدواسطه ها د رمسیر ایجاد مغدرک احساسات و تفکرات دیگابزارهای پیشرفته ارتباط توصیه های غیر دارویی در سمغزهای کوچک بی احساسکجای مغز مسئول پردازش تجزبان چهار حرفی حیات زمیناز نظر علم اعصاب اراده آزتاثیر داروهای ضد التهاب چگونه انتظارات بر ادراک آیا هشیاری کوانتومی وجودسردرد سکه ایبه زودی شبکه مغزی به جای جهش های ژنتیکی غیر تصادففیلمی بسیار جالب از تغییهوش مصنوعی از عروسک تا کخطا در محاسبات چیزی کاملالتهاب شریان تمپورالسوالات پزشکیبرنامه و ساختار پیچیده ممجموعه های پر سلولی بدن موراپامیل در بارداریدرک تصویر و زبان های مخلتابزارهای دفاعی و بقای موتوصیه هایی در مصرف ماهیمغزتان را در جوانی سیمکشکشف مکانیسم عصبی خوانش پزبان و بیان، در سایه پیشراز آغاز خلقت تا نگاه انساتاثیر داروی ضد تشنج سدیم چگونه باغبانی باعث کاهش آیا واکنش های یاد گرفته وسرعت فکر کردن چگونه استبوزون هیگز چیستجهشهای مفید و ذکاوتی که دفیزیکدانان ماشینی برای تهوش مصنوعی از عروسک تا کخطا در محاسبات چیزی کاملامیوتروفیک لترال اسکلروپیامهای کاربرانبرین نت به جای اینترنتمحل درک احساسات روحانیورزش هوازی مرتب خیلی به قدرک عمیق در حیواناتاثر مضر مصرف طولانی مدت رتوضیحی ساده در مورد هوش منقش قهوه در سلامتیکشف مکانیسمی پیچیده در بزبان و تکلم برخی بیماریهاز تلسکوپ گالیله تا تلسکتاثیر درجه حرارت بر عملکچگونه جمعیت های بزرگ شکل آیا آگاهی پس از مرگ از بیشلیک فراموشیبیماری گیلن باره و بیمارجهشهای مفید و ذکاوتی که دفرگشت و تکامل تصادفی محض هوش مصنوعی از عروسک تا کدفاع در برابر تغییر ساختامگا سه عامل مهم سلامتسایتهای دیگربرای پیش بینی آینده مغز دمحل درک احساسات روحانی دورزش هوازی ، بهترین تمریدرگیری اعصاب به علت میتواثرات مفید قهوهتکامل چشمنقش مهاجرت در توسعه نسل اکشف ارتباط جدیدی از ارتبزبان و شناخت حقیقت قسمت چاز تکنیکی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکچگونه جمعیت های بزرگ شکل آیا امکان بازسازی اندامهشنا در ابهای گرم جنوب نیبیماری ای شبیه ام اس مولتجاذبه و نقش آن در شکلگیریفراموش کارها باهوش تر هسهوش مصنوعی از عروسک تا کدقیق ترین تصاویر از مغز اامروز دانش ژنتیک هیچ ابهبرخی نکات از گاید لاین پرمحدودیت های حافظه و حافظورزش و میگرنرقیبی قدرتمند در برابر ماثرات مضر ماری جواناتکامل ابزار هوش ، راه پر نقش هورمون های تیروئید دکشف جمجمه ای درکوه ایرهوزبان و شناخت حقیقت قسمت ااز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکچگونه حافظه را قویتر کنیآیا انسان با مغز بزرگش اخشناخت و معرفت، و نقش آن دبیماری بیش فعالیحافظه و اطلاعات در کجاست فراموشی همیشه هم بد نیستهوش مصنوعی از عروسک تا کمدلایلی که نشان میدهد ما بانفجار و توقف تکاملی نشابرخی اثرات مضر ویتامین دمخچه ، فراتر از حفظ تعادلورزش بهترین درمان بیش فعرموزی از نخستین تمدن بشراجزای پر سلولی بدن انسان تکامل زباننقش ژنتیک در درمان اختلاگنجینه ای به نام ویتامین زبان و شناخت حقیقت قسمت داز تکینگی تا مغز و از مغز تاثیر درجه حرارت بر عملکنگاهی بر قدرت بینایی دراآیا احتمال دارد رویا از آشناسایی سلول های ایمنی ابیماری تی تی پیحافظه و اطلاعات در کجاست فرایند حذف برخی اجزای مغهوش مصنوعی از عروسک تا کمدو ویژگی انتزاع و قدرت تجانگشت نگاری مغز نشان میدبرخی اختلالات عصبی مثانهمخچه ابزاري که وظیفه آن فورزش در کمر دردرمز و رازهای ارتباط غیر کاجزایی ناشناخته در شکل گتکامل ساختار رگهای مغزی نقش انتخاب از طرف محیط، نگیاه خواری و گوشت خوار کدزبان و شناخت حقیقت قسمت ساز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکنگاهی بر توانایی اجزاي بآیا احتمال دارد رویا از آشواهدی از دنیسوان(شبه نئبیماری ضعف عضلات نزدیک بحافظه و اطلاعات در کجاستفرد حساس از نظر عاطفی و بهوش مصنوعی در کامپیوترهاديدن با چشم بسته در خواب اندوهگین نباش اگر درب یا برخی بیماری ها که در آن بمدارک ژنتیکی چگونه انسانوزوز گوشرویای شفافاحساس گذر سریعتر زمانتکامل شناخت انسان با کشفنقش اتصالات بین سلولهای گالکانزوماب، دارویی جدیزبان، وسیله شناسایی محیطاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکناتوانی از درمان برخی ویآیا برای تولید مثل همیشه شاهکار قرنبیماریهای تحلیل عضلانی احس چشایی و بویاییقانون مندی نقشه ژنتیکی مهوش مصنوعی در خدمت خلق وحدی متیل فومارات(زادیوا)(انسان قدیم در شبه جزیره عبرخی توجهات در ببمار پارمروری بر تشنج و درمان هاییک پیشنهاد خوب برای آسان روبات های ریز در درمان بیاخلاق و علوم اعصابتئوری تکامل امروز در درمنقش حفاظتی مولکول جدید دگامی در درمان بیماریهای سفر نامه سفر به بم و جنوب از تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکناتوانی در شناسایی چهره آیا بزرگ شدن مغز فقط در دشبیه سازی میلیون ها جهان بیهوش کردن در جراحی و بیمحس و ادراک (قسمت اول )قارچ بی مغز در خدمت موجودهوش مصنوعی در خدمت خلق وحدژا وو یا اشنا پنداریانسان جدید از چه زمانی پابرخی سيناپسها طی تکامل و مرکز خنده در کجای مغز استیکی از علل محدودیت مغز امروح رهاییاختلال در شناسایی حروف و تئوری تکامل در پیشگیری و نقش حیاتی تلومر دی ان آ دگاهی لازم است برای فهم و سفرنامه سفر به بم و جنوب از تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکنخاع ما تا پایین ستون فقرآیا تکامل و تغییرات ژنتیشبیه سازی سیستم های کوانبیوگرافیحس و ادراک (قسمت دوم )قدرت انسان در نگاه به ابعهوش مصنوعی درمانگر کامپیدژاوو یا آشناپنداریانسان عامل توقف رشد مغزبررسي علل احتمالي تغيير مرگ انتقال است یا نابود شیادگیری مهارت های جدید دروزه داری و بیمار ی ام اس اختلالات مخچهتا 20 سال آینده مغز شما به نقش داروهاي مختلف معروف گاهی مغز بزرگ چالش استسفرنامه سفر به بم و جنوب از تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکنخستین تصویر از سیاهچالهآیا خداباوری محصول تکاملشباهت زیاد بین سلول هاي عبیوگرافیحس و ادراک قسمت چهارملوب فرونتال یا پیشانی مغهوش مصنوعی درخدمت خلق وحدانشمندان ژنی از مغز انسانعطاف پذیری مکانیسمی علبررسی و اپروچ جدید بر بیممراحل ارتقای پله پله کیهیادآوری خواب و رویاژن هوش و ساختارهای حیاتی روش مقابله مغز با محدودیاختلالات حرکتی در انسانتاثیر مشاهده بر واقعیت بنقش روزه داری در سالم و جگذر زمان کاملا وابسته به سفرنامه سفر به بم و جنوب از تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکنرمش های مفید در سرگیجهآیا دلفین ها می تواند از شباهت زیاد بین سلول هاي عبیان ژن های اسکیزوفرنی دحس و ادراک قسمت پنجملبخند بزن شاید صبح فردا زهوش مصنوعی ساخته هوش طبیدانشمندان روش هاي جدیدی اولین هیبرید بین انسان وبررسی سیستم تعادلی بدن امزایای شکلات تلخ برای سلژن یا نقشه توسعه مغز و نقروش های صرفه جویی در ایجااختلالات صحبت کردن در انتاثیر نگاه انسان بر رفتانقش رژیم غذایی در رشد و اگربه شرودینگر و تاثیر مشسفرنامه سفر به بم و جنوب از تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر رو ح و روان بر جسمنرمشهای مهم برای تقویت عآیا دست مصنوعی به زودی قاشش مرحله تکامل چشمبیست تمرین ساده برای جلوحس و ادراک قسمت سوملرزش ناشی از اسیب به عصبهوش احساسیدانشمندان روشی برای تبدیاولین مورد پیوند سر در انبررسی علل کمر درد در میانمسیر دشوار تکامل و ارتقامشکلات نخاعیژنها نقشه ایجاد ابزار هوروش هایی ساده برای کاهش اادامه بحث تکامل چشمتاثیر نگاه انسان بر رفتانقش زبان در سلطه و قدرت اگزیده ای از وبینار یا کنفسلولهای بنیادی مصنوعی دراز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر رژیم گیاه خواری بر چرا مغزهای ما ارتقا یافت آیا رژیم غذایی گیاهی سلاششمین کنگره بین المللی سبیشتر کمردردها نیازی به حساسیت روانی متفاوتلزوم سازگاری قانون مجازاهوش احساسیداروهای مصرفی در ام اساولین تصویر در تاریخ از سبزرگ شدن مغز محدود به دورمشاهده آینده از روی مشاهژنها ، مغز و ارادهروش صحبت کردن در حال تکامادغام میان گونه های مختلتاثیر ویتامین دی بر بیمانقش زبان در سلطه و قدرت اگزارش یک مورد جالب لخته وسلسله مباحث هوش مصنوعیاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر رژیم گیاه خواری بر چرا حیوانات سخن نمی گوینآیا راهی برای رفع کم آبی صرع و درمان های آنبا هوش مصنوعی خودکار روبخلاصه ای از مطالب همایش ملزوم سازگاری قانون مجازاهوش عاطفی بیشتر در زنانداروهای ضد بیماری ام اس واولین سلول مصنوعیبسیاری از بیماری های جدیمغز ما کوچکتر از نیم نقطهژنهای هوش ، کدامندروشهای نو در درمان دیسک بادغام دو حیطه علوم مغز و تاثیر ژنها بر اختلالات خنقش غذاها و موجودات درياگشایش دروازه جدیدی از طرسم زنبور ، کلیدی برای واراز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر رژیم گیاه خواری بر چرا حجم مغز گونه انسان درآیاما مقهور قوانین فیزیکضررهای مصرف شکر و قند بر بارداری بدون رحمخواندن ، یکی از شستشو دهنممانتین یا آلزیکسا یا ابهوش عاطفی در زنان بیشتر اداروی فامپیریدین یا نورلاوکرلیزوماب داروی جدید شتفاوت مغز انسان و میمون همغز چون ابزار هوش است دلیکلرال هیدرات برای خوابانروشهای شناسایی قدرت شنواارتقا و تکامل سنت آفرینش تاثیر کپسول نوروهرب بر ننقش غذاها و موجودات درياپمبرولیزوماب در بیماری چسودمندی موجودات ابزی بر از تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر رژیم گیاهخواری بر چرا در مغز انسان، فرورفتآزمون ذهنی گربه شرودینگرضررهای شکر بر سلامت مغزبازگشت از آثار به سوی خداخواب سالم عامل سلامتیمنابع انرژي پاک سرچشمه حهوشیاری کوانتومیداروی تشنجی دربارداریايندگان چگونه خواهند دیدتفاوتهای جنسیتی راهی براتقلید مرحله ای نسبتا پیشمغز چگونه صداها را فیلتر کمردرد و علل آنروشی برای بهبود هوش عاطفارتوکين تراپی روشی جديد تاثیر کپسول نوروهرب بر تنقش غذاها و موجودات درياپنج اکتشاف شگفت آور در موسیاهچاله و تکینگی ابتدایاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر عصاره تغلیظ شده گیچراروياها را به یاد نمی آإِلَهِي هَبْ لِي كَمَالَطی یکصد هزار سال اخیر هرچبازسازي مغز و نخاع چالشی خواب سالم عامل سلامتی و یمولتیپل اسکلروز در زنان هوش، ژنتیکی است یا محیطیداروی جدید s3 در درمان ام ايا اراده آزاد توهم است یتلقین اطلاعات و حافظهمغز آیندگان چگونه است ؟کمردرد با پوشیدن کفش مناروشی جدید در درمان قطع نخارتباط میکروب روده و پارتاثیر کپسول نوروهرب بر سنقشه مغزی هر فرد منحصر بهپیموزایدسیاره ابلهاناز تکینگی تا مغز- از مغز تبدیل تراکت صوتی مصنوعی چراروياها را به یاد نمی آظهور امواج مغزی در مغز مصبحتی علمی درباره تمایل بمواد کوانتومی جدید، ممکنهیچگاه از فشار و شکست نترداروی جدید ضد میگرنايا اراده آزاد توهم است یای آنکه نامش درمان و یادشتلاش هایی در بیماران قطع مغز انسان ایا طبیعتا تماکنفرانس تشنج هتل کوثر اصروشی جدید در درمان سکته مارتباط چاقی و کاهش قدرت بتاثیر کپسول نوروهرب بر سچند جهانیپیچیدگی های مغزی در درک زسیاره ابلهاناز تکینگی تا مغز- از مغز تبدیل سلولهای محافط به سنزاع بین جهل و علم رو به پعلم به ما کمک میکند تا موبحث درباره پیدایش و منشاموجود بی مغزی که می تواندهاوکينگ پیش از مرگش رسالداروی ضد تشنج با قابليت تایندرالتلاشی برای درمان قطع نخامغز انسان برای شادمانی طکنگره بین المللی سردرد دريتوکسيمب در درمان ام اسارتباط هوش ساختار مغز و ژتاثیر گیاه خواری بر رشد وچندین ماده غذایی که ماننپیوند مغز و سر و چالشهای سیر آفرینش از روح تا مغز از تکینگی تا مغز- از مغزتتری فلوپرازیننزاع بین علم و نادانی رو علایم کمبود ویتامین E را بحثی در مورد نقش ویتامينموجودات مقهور ژنها هستندهاوکينگ پیش از مرگش رسالداروی ضد تشنج با قابليت تداستانها و مفاهیمی اشتباایا کوچک شدن مغزانسان التلاشی جدید در درمان ام اسمغز انسان برای شادمانی طکنگره بین المللی سردرد دریواستیگمینارتباط انسانی، محدود به تاثیر گیاه خواری بر رشد وچه زیاد است بر من که در ایپیوند سر، یکی از راه حلهاسیستم تعادلی بدناز تکینگی تا مغز، از مغز تری فلوپرازیننزاع بین علم و جهل رو به پعلایم کمبود ویتامین E را بحثی جالب درباره محدودیتمیهمانهای ناخوانده عامل هدف از تکامل مغزدر مانهای کمر دردایا ابزار هوشمندی یا مغز تمایل زیاد به خوردن بستنمغز انسان رو به کوچک تر شکندر در بیماریهای التهابرژیم غذایی حاوی تخم مرغ وارتباط شگفت مغز انسان و فتاثیر گیاه خواری بر رشد وچهار میلیارد سال تکامل بپیشینیان انسان از هفت میسیستم دفاعی بدن علیه مغز ازدواج های بین گونه ای، رتسلیم شدن از نورون شروع منظریه تکامل در درمان بیمعلت خواب آلودگی بعد از خوبحثی در مورد نقش کلسیم و میگرن سردردی ژنتیکی که بهزینه ای که برای اندیشیددر چه مرحله ای از خواب ، رایا بیماری ام اس (مولتیپتمدن قدیمی ای در جنوب ایرمغز انسان رو به کوچکتر شدکوچک شدن مغز از نئاندرتاراه های جدید برای قضاوت رارتباط شگفت انگیز مغز انتاثیر گیاه خواری بر رشد وچهار ساعت پس از کشتار خوکپیشرفتی مستقل از ابزار هسکته مغزیاستفاده از هوش مصنوعی در تشنج چیستهفت چیز که عملکرد مغز تو عوارض ازدواج و بچه دار شدبحثی در مورد عملکرد لوب فمیدان مغناطيسي زمین بشر هستي مادي ای که ما کوچکتردر هم تنیدگی کوانتومی و پایا بدون زبان میتوانیم تتمساح حد واسط میان مغز کومغز ایندگان چگونه استکودک ایرانی که هوش او از راه های جدید برای قضاوت رارتباط شگفت انگیز مغز انتاثیر گیاه خواری بر رشد ونوار مغزی روشی مهم در تشخپاسخ گیاهان در زمان خوردساخت شبکه عصبی با الفبایاستیفن هاوکینگ در مورد هتغییر الگوی رشد مغزی با زهفت سین یادگاری از میراث عید نوروز مبارکبحثی درباره هوش و تفاوتهمکانیزمهای دفاعی در برابهستی ما پس از شروعی چگال درمان های بیماری آلزایمرایا تکامل هدفمند استتنفس هوازی و میتوکندریمغز ابزار برتر بقاکودکان خود را مشابه خود تراه پیروزی در زندگی چیستارتباط غیرکلامی بین انساتاثیر گیاه خواری بر رشد ونورون هاي مصنوعی می توانپختگی پس از چهل سالگي به ساخت شبکه عصبی مصنوعی با استیفن هاوکینگ در تفسیر تغییر زودتر اتصالات مغزیهمیشه عسل با موم بخوریمعامل کلیدی در کنترل کارآبحثی درباره هوش و تفاوتهما انسانها چه اندازه نزدو هر کس تقوای خدا پیشه کندرمان های جدید میگرنایرادهای موجود در خلقت بتنفس هوازی و میتوکندریمغز برای فراموشی بیشتر ککوری گذرای ناشی از موبایرشته نوروایمونولوژی و نقارتروز یا خوردگی و التهاتاثیر گیاه خواری بر رشد ونوروپلاستیسیتی چیستپرورش مغز مینیاتوری انساساختار شبکه های مغزی ثاباستخوان های کشف شده، ممکتغییر عمودی سر انسان از پهوموارکتوس ها ممکن است دعسل طبیعی موثر در کنترل ببحثی درباره هوش و تفاوتهما انسانها چه اندازه نزدویتامین E برای فعالیت صحدرمان های رایج ام اساگر نعمت فراموشی نبود بستو دی ان ای خاص ميتوکندريمغز بزرگ چقدر مفید هست ؟کی غایب شدی تا نیازمند دلرشد مغز علت تمایل انسان بارزش حقیقی زبان قسمت اولتاثیر گیاه خواری بر رشد ونوشیدن چای برای مغز مفید آلزایمرسخن پاک و ثابتاصول سلامت کمرثبت امواج الکتریکی در عصهوش مصنوعی می تواند بر احعصب حقوق نورولووبحثی درباره هوش و تفاوتهما با کمک مغز خود مختاريمویتامین E در چه مواد غذای