دکتر سید سلمان فاطمی

متخصص داخلی مغز و اعصاب


کانال تلگرام دکتر فاطمی

آدرس مطب دکتر سلمان فاطم

آدرس دکتر زهره ابوطالبی

از نظر علم اعصاب اراده آزاد حقیقت است یا توهم

از نظر علم اعصاب اراده آزاد، حقیقت است یا توهم؟

تدريسی از دکتر توفیق مسرور از دانشکده تحقیقات برتر علوم دینی و لغتی در نجف اشرف

اراده آزاد، موضوع مناقشه از زمان های دور، در فلسفه و دیگر ميدان ها بوده است و این مسئله اي بسیار مهم در دین الهی است و بدون داشتن اراده آزاد، معنی ای برای تکلیف الهی وجود ندارد و بحث امروز در مورد اراده یا اختیار آزاد است و یا آنطور- که علمای علم اعصاب بیان می کنند- مغز ما خودش، به اختراع و ایجاد تصمیمات و انتخاب ها اقدام می کند و آن را اجرا می نماید و ما را به این توهم می اندازد که ما اراده آزاد داریم!

و برای اینکه اشکال طرح شده را بفمهیم، انجام یک آزمایش را از دید علمای اعصاب ببینیم.

فرض کنید می خواهیم چیزی را به طور آزاد، اراده کنیم از شما می خواهم فقط تصور کنید آن لحظه ای را که با آن می خواهید بر تکمه ضربه بزنید و باید در همان لحظه ای که آن را به یاد می آورید، بر تکمه ضربه بزنید. در تجربیات قرن گذشته پروفوسور بن جملی همین آزمایشی را- که گفتیم- در آزمایشگاه انجام داد و او از افرادی خواست تا تکمه را فشار دهند و او عددی را- که تحليلگر فعالیت مغزی نشان می دهد- مشخص می نماید و تفاوت بین این زمانها تعیین میشود.

نصب الکترودها و وصل آن به ارتباطات و ثبت وقایع داخل مغزی انجام میشود، تا اتفاقات داخل مغز و عضله و فشار دادن تکمه را نشان دهد.

آنچه دکتر بن جملی کشف کرد آن است که مغز ما مکانیسم های غیر هوشیار دارد که تصمیم می گيرد، مثلا قشر جلویی مغز، قشر پریتال را تحریک می کند یعنی این تصمیم در ابتدا غیر هوشیار است و قشر جداري، حرکات را مهیا می سازد سپس بیان این حرکات و تصمیمات به قشر حرکتی منتقل می گردد ولی شخص همچنان نمیداند که به صورت غیر هوشیار تصمیم گرفته است تا تکمه را فشار دهد. پس از اینکه پیام به قشر حرکتی منتقل می گردد و پس از 350 میلی ثانیه قشر حرکتی، تاکیدی را به قشر جداری میفرستد و شخص آگاه میشود و پس از 200 میلی ثانیه عضلات را تحریک میکند و با اراده بر تکمه فشار میدهد.

اگر بخواهیم این مراحل را خلاصه کنیم: مرحله اول بدون آگاهی برای تصمیم گیری در مغز است. در قسمت اول مرحله آماده سازی مخفی است که تقریبا 900 میلی ثانیه قبل از حرکت است پس از آن، آرام آرام فعالیت مغز آغاز میشود و زمان آگاه شدن از این فعالیت، حدود 300 میلی ثانیه قبل از حرکت است که فعالیت مغز تقریبا به حداکثر میرسد. سپس پیام به صورت ناآگاهانه به قشر حرکتی ارسال می شود و بعد مرحله ارادی ضربه زدن بر تکمه است.

(الگوی تصویری آن در فیلم تدریس و در پاورپوینت آن، موجود است. ) این تصویر، مراحل فعالیت مغز را نشان میدهد. پس اول مغز، به صورت غیر ارادی تصمیمی به حرکتی می گیرد و بعد از مدتی، دستور اجرا میدهد و در کمتر از یک ثانیه وارد منطقه ارادی مغز می شود.

بر اساس این نوع از تجربیات، برخی پژوهشگران نتیجه گرفته اند که تصمیمات ما همه اش ناآگاهانه است و از آنها گروهی، همه اراده آزاد را رد می کنند و آن را کاملا یک توهم می دانند و بیشتر اینها فیزیک دانها هستند.

بر اساس دیدگاه، دانشمندان را به چند دسته تقسیم می کنیم: دسته اول کاملا اراده آزاد را رد می کنند و به حتمی بودن عملکرد، به صورت صد در صد اعتقاد دارند(hard determinism).

در برابر گروه دیگری هستند که قائل به اراده کامل آزاد انسان هستند.

گروهی دیگر می گویند نه اراده کامل هست و نه اجبار کامل(hard incompatibilism) و گروه دیگر می گویند هم اراده آزاد ممکن است و هم اجبار کامل امکان دارد. (compatibilism) و اینها نوعی از اراده آزاد را برای انسان در نظر می گیرند.

در اینجا مقوله توهمی بودن اراده آزاد را مورد مناقشه قرار می دهیم. اکنون سوالی پیش می آید : اگر تصمیمات ما در منطقه غیر هوشیار رخ میدهد و ما فقط توهم و تصور اشتباه می کنیم که ما کسی هستیم که این کار را انجام داد، پس چرا ما این احساس قوی را داریم که ما کسی هستیم که اراده آزاد داریم؟ چرا تصور می کنيم ما تصمیم گرفتیم و ما انتخاب کردیم و چگونه تصمیم های غیر ارادی را توجیه و تفسیر کنیم؟ زیرا این اراده ها و تصمیمات، از بخش غیر هوشیار مغز ما منشا می گیرد. پژوهش گران روانشناس و علم اعصاب، با آزمایشاتی اینها را اثبات می کنند. ونمونه ای از آن را مطرح می کنیم ولی پیش از آن باید مقدماتی ساده را بفهمیم.

مغز ما همانطور که می دانید دو قسمت دارد: سمت راست و چپ و آنها وظایف مختلفی دارند از جمله تحلیل و بخشی دیگر از وظایف، نیازمند یکی از دو لوب راست یا چپ است و در برابر، قسمت هایی هست که وظایف را تنظیم می کند و وظایف لوب راست و چپ را با هم هماهنگ می سازد. در مغز ما میلیون ها سلول وجود دارد که دو قسمت را به هم مربوط می کند. پیامها و معلومات، دو قسمت را به هم ربط می دهد ولی اگر دو قسمت به روش طبیعی یا مصنوعی از هم جدا شوند، چه اتف

اقی می افتد؟

برای فهم این مطلب باید مقدمه ای را بدانیم. ما دو نیمه بینایی راست و چپ داریم. میدان بینایی راست، به سمت چپ مغز و ميدان بینایی چپ، به نیمکره راست می رود. در نیمکره چپ، اطلاعات سخن گفتن و بیان آنچه می بینید، وجود دارد و کسانی - که ارتباط دو نیمکره را از دست می دهند- اگر چیزی را در نیمه بینایی راست ببینند، میتوانند ان را به سادگی بیان کنند و بشناسند ولی همانطور که می بینيد اگر کلمات یا اشیا، در ميدان بینایی چپ آنها عرضه شود، به طور کامل از شناسایی آن ناتوان هستند

و همزمان و اگر از او بخواهیم چیزی را- که در نیمه چپ بینایی به او نشان داده میشود- با دست راست رسم کند، نمی تواند.

اگر چیزی در نیمه بینایی چپ باشد در قسمت پشتی نیمکره راست مغز دیده میشود و برای فهم آن، باید به نیمکره چپ بیاید و نیز برای آنکه چیزی را که در نیمکره چپ می بینید بتواند با دست راست بکشد همین انتقال باید صورت گیرد و وقتی ارتباط دو نیمکره مختل است چنین درک و چنین رسمی با دست راست انجام نمی شود، ولی به صورت ناخودآگاه میتواند با دست چپ، آن شی را رسم کند و پس از آنکه با دست چپ آن را در نیمه راست بینایی کشید، میتواند آن را بشناسد.

مطلب جالب اینکه اگر از این افراد سوال شود و به آنها به جای سوال شفاهی، تصاویری نشان داده شود و مثلا تصویر مرغ در نیمه راست بینایی آنها نشان داده شود و از فرد به جای آنکه از او خواسته شود تا اشیا را نام ببرد بخواهیم با دست راست چیزهایی- که روبرویش هست و مناسب آن چیزی است که در میدان بینایی راست دیده است- اشاره کند و با دست راست به آن چیزی اشاره کند که در میدان چپ بینایی دیده است طبیعتا همه افراد که در مغز خود این اختلال را دارند میتوانند جواب درست بدهند به شرطی که با دست راست به آن چیزی که در میدان راست بینایی می بینند اشاره کنند.

باز با دست چپ هم ميتواند زیرا این فرد از درک آنچه در نیمه چپ بینایی می بیند ناتوان است ولی با این حال دست چپ او میتواند به مطلب اشاره کند.(به صورت ناخودآگاه)

خوب اکنون اگر سوال شود و اگر از او در این حالت سوال شود جوابی بی ربط میدهد مثلا ممکن است بگوید بیل برای شستن فضولات مرغ استفاده میشود!! زیرا مطلب را نشناخته است و آنچه کشف شده است و تفسیر شده است، در نيمکره راست است.

پس در ميدان راست بینایی، انتخاب درست می کند و آگاهانه هم هست ولی در میدان چپ بینایی، باز انتخاب درست میکند ولی از علت آن، آگاه نیست و از روی غفلت و ناآگاهانه است یعنی بیمار، علت انتخاب ناآگاهانه خود را نمی داند و تفسیر مغزی او، یک نظریه را مطرح می کند و آن را به واقعیت مرتبط میسازد یعنی انسان برای تفکرات و برخوردها و رفتارها، کاملا وابسته به مغز خود است و این تفسیر منطقی را انجام می دهد.

خوب آزمایشات بسیاری از هر دو نوع وجود دارد- همانطور که گفتیم.

اگر بخواهیم آنچه را گفتیم خلاصه کنیم، این محققان می گویند ما دو امر را داریم: امر اول، تصمیماتی که در منطقه ناخودآگاه مغز انجام میشود سپس دستور به اجرا می دهد و قبل از اجراي آن، وارد منطقه ای با نام منطقه خودآگاه مغز می شود و این امر، بخشی از ثانیه قبل از شروع حرکت است. اما امر دوم و تجربیات دسته دوم: ما مجموعه ای از تشکیلات در مغز داریم که تحلیل منطقی تصمیم را انجام می دهد و سپس ما را به این توهم می اندازد که ما خودمان، آن افکار و تصمیمات را داشته ایم و خودمان، آن سخنان را گفته ایم و این سبب احساس آزادی اراده می شود و اگر بین دو امر را جمع کنیم، می فهمیم که آزادی اراده، چیزی جز توهم نیست!

اکنون چگونه با وجود این آزمایشات و تجارب، این ادعا را رد کنیم؟ اولا نیازمند چند امر هستیم اولا وقتی می گوییم ما اراده و آزادی داریم و می توانیم تصرفات خود را آگاهانه انجام دهیم، آیا این اراده و آزادی مطلق در همه برخوردها و در همه جزییات تصرفات و مداخلات ما و در همه سطوح است؟ جواب حتما منفی است. وقتی از اراده و آزادی، سخن می گوییم منظور آن نیست که م در همه سطوح وجود خود و در همه جزییات رفتارهای خود، آزادی اراده و آگاهی داریم.

این، امر اول است. اما امر دوم اینکه ما اعتقاد داریم مغز و ابزار هوش- که ابزار بقای منحصر به فردی است- و وظیفه اصلی مغز چیزی است که انتخاب طبیعی برمی گزیند زیرا مغز مشکلات بزرگی- که در محیط است- را حل می کند و نمونه های تقریبی زیادی را مطرح میکند و راه حل سریع ارائه میدهد. به همین دلیل انتخاب طبیعی ان را بر می گزیند پس وقتی این را فهمیدیم می گوییم بر اساس نوع اول آزمایشات، آزادی انتخاب و نیت در حقیقت،

@salmanfatemi

در آن لحظه ای است که شخص مورد آزمایش، وارد آزمایشگاه شده است و شروط آزمایش را پذیرفته است تا اندام خود را برای آزمایش حرکت دهد و این، قبل از آن است که فعالیت مغز برای انجام حرکت انجام شده باشد، و اینها قبل از آن است که بخواهد بر تکمه، ضربه بزند و اینها انتخاب و اختیار انسان را نشان میدهد و بعد از آن، حرکت دست و یا انگشتان و دیگر یافته های آزمایش انجام می شود یعنی او قبل از آن- که دست خود را بر تکمه ببرد- انتخاب کرده است وارد آزمایش بشود واین انتخاب آزاد از طرف فرد، مغز او را در معرض آزمایش مجددی قرار می دهد.

دوم: مغز با این همه اگر بخواهد اعتراض کند یا حرکت را انجام دهد فرایند بازگشت به درک و هوشیاری را بر می گزیند و این یعنی مغز حتی در دیدگاه کاملا مادی، به طور کاملا جدا و آگاه عمل نمی کند. و مغز به صورت کاملا جدا و نا آگاهانه عمل نمی کند و انسان میتواند حرکت و تصرف را به صورت هوشیار متوقف کند.- همانطور که گفتم- انسان اگر تصمیمات غیر هوشیار نداشت، بیشتر نیروی خود را در دقیق شدن در همه جزئیات صرف میکرد؛ در خوردن، در راه رفتن، رفتار، در بستن چشم، باز کردن چشم و دیگر موارد در همه موارد، مغز او مشغول جزییات می شد و به این ترتیب نقش و وظیفه مغز به عنوان ابزار بقا منتفی میشد و انتخاب طبیعی آن را انتخاب نمی کرد.

چهارم که نکته مهمی است: آزادی اختیار- همانطور که قبلا شرط کردیم- به معنی آن نیست آزادی ای - که از آن سخن می گوییم- همه جنبه های انسان را در بر بگیرد. آزادی انتخاب- که منظور ما هست- و می گوییم انسان دارای آن است چیزی است که باعث تمایز انسان از دیگر موجودات زنده بیولوژیک میشود. این موضع گیری ها در مورد انسان، اخلاقی و بین خیر و شر است و بین این دو، انسان باید مراجعه و نزاع داشته باشد مثلا موضع عدل و موضع ایثار و دیگر موارد عادی- که در آنها برخوردها و تضادهای دروني وجود دارد.

نکته پنجم در مورد انتخاب، نقص و خطا در روشی است که این دانشمندان در نفی آزادی انتخاب، بر آن تکیه می کنند- همان انتخاب آزادی که از آن سخنی می گوییم. این انتخاب آزاد، اختیار در سطح روح است و در سطح جسم نیست و این آزادی، در بدن، فقط به همان اندازه آشکار می شود که اختیار، در اجزای دستگاه تلفن، خود را نشان میدهد!!

آن را در ابتدا در مغز فرض کردن، این روشی اشتباه است و روح، از جهان دیگری است و از جهان بدن های دنیوی ما نیست. جهانی- که روح در آن هست- با جهان بدن، در تماس نیستند. بله ارتباط و تواصل بین آنها هست و روح، مسلط بر جسم است ولی تماسی بین دو عالم نیست. اما کسی- که بر ما اشکال کند و بگويد چیزی مانند جهان دیگر وجود ندارد و بگوید چنین چیزی را در این عالم نمی بینیم- به اومی گوییم از نظر علمی این اشکال پیش نمي آید، به خصوص وقتی به او آن چیزی را بگوییم که سید احمد الحسن ع در کتاب توهم الحاد بیان کرد.

مثلا در مباحث فیزیک و فیزیک کوانتومی و کوسمولوژی(کیهان شناسي)، بسیار ممکن است که چند جهانی وجود داشته باشد و جهان هایي موازی با جهان ما موجود باشد و ممکن است موجودات زنده دیگری مثلا گراویتون (ریسمان گراویتون) بتوانند از یک جهان به جهان دیگر پیام ها را منتقل کنند و ارتباطی بین جهان ها باشد و بر عالم جسمانی ما تاثیر گذار باشد(ریسمان گراویتون، مسئول ایجاد جاذبه در زمین است). پس در مورد این اشکال می گوییم این اشکال بر مبنای اصول علمی نیست.

در نکته ششم می گویم چیزی در انسان وجود دارد که دانشمندان در برابر تفسیر آن، عاجز می شوند. امکان ندارد انتخاب ایثار حقیقی، از مغز منشأ بگيرد زیرا مغز، مجموعه ای بیولوژیک و دارای خودخواهی ژنتیکی است و قانون خودخواهی ژنتیکی، بر آن مسلط است و محکوم به این قانون می باشد و حتی اگر گفته شود، ایثار حقیقی ای- که انسان به آن دست می زند- و انسان تنها موجود زنده ای است که دست به ایثار حقیقی می زند بدون آنکه منفعتی را به دست بیاورد- حتی اگر گفته شود ایثار حقیقی احتمالی است که انسان از میان احتمالات بسیار دیگری می تواند به دست بیاورد- اگر نمونه ای را که افراد قائل به توهمی بودن آزادی انتخاب، می گویند در نظر بگیریم- چگونه مغز به این سناریو دست بزند تا انسان را بفریبد و به استمرار ایثار حقیقی دست بزند؟! یعنی به روش ناخوداگاه است؟!

امری مهمتر آن که مغز چگونه عواطف را ایجاد و بر پا می کند تا انسان، ایثار حقیقی را دوست بدارد و به سوی آن، متمایل شود.

حتی اگر هیچ کس دیگری چنین کاری نکند، همه تصور می کنند که رفتاری بلند است و کسی را- که آن را انجام میدهد- دوست دارند.

@salmanfatemi

امکان ندارد این از ناخوداگاه حاصل شود و- آنطور که قائلان به توهمی بودن اراده آزاد می گویند- توهمی نیست.

می گویم مسئله انتخاب و اراده آزاد- که ما به آن اعتقاد داریم و انتخاب بین شر و خیر را انجام میدهد- این است که مثلا با انتخاب خود، اخلاق الهی یا اخلاق شیطانی را برگزینیم.

خیر، با تعریف خیلی ساده اراده خدا است و اراده ای است- که خدای سبحان وتعالی آن را می خواهد- و این اراده، در همه زمان ها اراده یک مرد يعني خلیفه خداست و او چیزی جز آنچه خدا بخواهد، نمی خواهد و این اخلاق، اخلاق خدای سبحان و تعالی است و اخلاق مردی است که خلیفه خدا در همه زمان ها می باشد.

و همه شر، اراده نفس و اهل و عشیره یا جماعت و دیگر موارد در برابر اراده خدای سبحان است.

این همه مطلب، با تعریفی ساده است.

و اگر بخواهیم مسئله را خلاصه کنیم انتخاب یا اراده آزاد بین این دو مورد نوسان میکند و این همانگونه است که سید احمد الحسن بیان کرده است. انسان همیشه میان سه امر است و این سه امر، نور و نفس و ظلمت است یا بگوییم الله، نفس و جهل یا بگوییم، رسولان خدا از فرشتگان و ارواح پاک و نفس و شیطان و سربازان او

و انتخابی- که درباره آن سخن می گوییم در همه جزییات نیست بلکه انتخاب یک جهت است. این انتخاب یا انتخاب جهت نور یا الله سبحان و تعالی و جهت رسولان خدای سبحان وتعالی یا جهت تاریکی و جهل و نفس است.

الحمد لله رب العالمین از شما برای حضورتان تشکر میکنم

دکتر توفیق مسرور


آدرس مطب : اصفهان ، خیابان آمادگاه ، روبروی داروخانه سپاهان ، مجتمع اطبا ، طبقه اول
تلفن : 32223328 - 031

نظرات کاربران درباره این مطلب :

برای متن پیام فقط از حروف فارسی استفاده کنید .
این فرم صرفا جهت دریافت نظرات ، پیشنهادات و انتقادات کاربران در مورد مطلب فوق میباشد .
به سوالات پزشکی در این بخش پاسخ داده نمیشود .
از ارسال پیام های تبلیغاتی در این بخش خودداری نمایید .
حداکثر طول مجاز برای متن پیام 500 کاراکتر است .
نام و فامیل :
تلفن :
ایمیل :
متن پیـام :
هوش مصنوعی از عروسک تا کمآیا مغز تا بزرگسالی توسعاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر گیاه خواری بر رشد ومشکلات روانپزشکی در عقب روبات های ریز در درمان بیهاوکينگ پیش از مرگش رسالآیا خداباوری محصول تکاملاستیفن هاوکینگ در مورد هتاثیر درجه حرارت بر عملکمغز انسان رو به کوچکتر شدرژیم غذایی حاوی تخم مرغ وواکسن سرطانامگا سه عامل مهم سلامتبیماری ضعف عضلات نزدیک بتسلیم شدن از نورون شروع منقش محیط زندگی و مهاجرت دزبان و بیان، در سایه پیشرژن یا نقشه توسعه مغز و نقايا اراده آزاد توهم است یبحثی جالب درباره محدودیتجهشهای مفید و ذکاوتی که دنقش زبان در سلطه و قدرت اسودمندی موجودات ابزی بر کودکان خود را مشابه خود تابزار بقای موجود زنده از برخی اختلالات عصبی مثانهحساسیت روانی متفاوتسرگیجه از شایعترین اختلانوشیدن چای برای مغز مفید اثر مضر مصرف طولانی مدت رتقلید مرحله ای نسبتا پیشقارچ بی مغز در خدمت موجوددندان ها را مسواک بزنید تشش مرحله تکامل چشمناتوانی در شناسایی چهره کشف ارتباط جدیدی از ارتبادغام دو حیطه علوم مغز و توسعه برخی شغل ها با هوش موجودات مقهور ژنها هستندداروی ضد تشنج با قابليت تعید نوروز مبارکنظام مثبت زندگیگشایش دروازه جدیدی از طراز نظر علم اعصاب یا نرووستاثیر ویتامین دی بر بیمامحدودیت های حافظه و حافظدرک تصویر و زبان های مخلتهوش مصنوعی در کامپیوترهاآیا همه جنایت ها نتیجه بیاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر گیاه خواری بر رشد ومشاهده آینده از روی مشاهروح رهاییهدف یکسان، در مسیرهای متآیا دلفین ها می تواند از استیفن هاوکینگ در تفسیر تاثیر درجه حرارت بر عملکمغز ایندگان چگونه استراه های جدید برای قضاوت رواکسنی با تاثیر دوگانه اامروز دانش ژنتیک هیچ ابهبیماریهای تحلیل عضلانی اتشنج چیستنقش نظام غذایی در تکامل مزبان و تکلم برخی بیماریهژنها نقشه ایجاد ابزار هوايا اراده آزاد توهم است یبحثی در مورد نقش کلسیم و جاذبه و نقش آن در شکلگیرینقش سجده بر عملکرد مغزسیاهچاله و تکینگی ابتدایکوری گذرای ناشی از موبایابزار بقای موجود زنده از برخی بیماری ها که در آن بخلاصه ای از مطالب همایش مسردرد میگرن در کودکاننوعی سکته مغزی ، وحشتناک اثرات فشار روحی شدیدتلقین اطلاعات و حافظهقبل از انفجار بزرگدو ویژگی انتزاع و قدرت تجششمین کنگره بین المللی سنخاع ما تا پایین ستون فقرکشف جمجمه ای درکوه ایرهوارتقا و تکامل سنت آفرینش توصیه های غیر دارویی در سمیهمانهای ناخوانده عامل داستانها و مفاهیمی اشتباعامل کلیدی در کنترل کارآنظریه تکامل در درمان بیمپمبرولیزوماب در بیماری چاز نظر علم اعصاب اراده آزتاثیر ویروس کرونا بر مغز مخچه فراتر از حفظ تعادلدرک عمیق در حیواناتهوش مصنوعی در خدمت خلق وحآیا هوش ارثی دریافتی از پاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر گیاه خواری بر رشد ومعنی روزهروزه داری و بیمار ی ام اس هدف از تکامل مغزآیا دست مصنوعی به زودی قااستخوان های کشف شده، ممکتاثیر درجه حرارت بر عملکمغز ابزار برتر بقاراه های جدید برای قضاوت رواسطه ها د رمسیر ایجاد مغانفجار و توقف تکاملی نشابیهوش کردن در جراحی و بیمتشنج و حرکات شبه تشنجی قانقش هورمون های تیروئید دزبان و شناخت حقیقت قسمت چژنها ، مغز و ارادهای آنکه نامش درمان و یادشبحثی در مورد عملکرد لوب فحقیقت قربانی نزاع بین بی نقش غذاها و موجودات درياسیاره ابلهانکی غایب شدی تا نیازمند دلابزار بقای موجود زنده از برخی بیماری های خاص که بدفلج بل، فلجی ترسناک که آنخواندن ، یکی از شستشو دهنسردرد و علتهای آنچیزی خارج از مغزهای ما نیاثرات مفید قهوهتلاش هایی در بیماران قطع قدم زدن و حرکت دید را تغیديدن با چشم بسته در خواب صرع و درمان های آننخستین تصویر از سیاهچالهگنجینه ای به نام ویتامین ارتوکين تراپی روشی جديد توصیه هایی در مصرف ماهیمیگرن سردردی ژنتیکی که بدر مانهای کمر دردعارضه جدید ویروس کرونا سهفت چیز که عملکرد مغز تو پنج اکتشاف شگفت آور در مواز نظر علم اعصاب اراده آزتاثیر ژنها بر اختلالات خمخچه ، فراتر از حفظ تعادلدرگیری قلب در بیماری ویردرگیری مغز در بیماری کویهوش مصنوعی در خدمت خلق وحآیا هوش سریعی که بدون احساز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر گیاه خواری بر رشد ومغز فکر میکند مرگ برای دیروش مقابله مغز با محدودیهدف از خلقت رسیدن به ابزاآیا رژیم غذایی گیاهی سلااصول سلامت کمرتاثیر درجه حرارت بر عملکمغز از بسیاری حقایق می گرراه پیروزی در زندگی چیستوراپامیل در بارداریانواع سکته های مغزیبیوگرافیتشنج عدم توازن بین نورون نقش هورمون زنانه استروژنزبان و شناخت حقیقت قسمت اژنهای مشترک بین انسان و وایندرالبحثی درباره هوش و تفاوتهحقیقت خواب و رویانقش غذاها و موجودات درياسیاره ابلهانابزار بقای موجود زنده از برخی توجهات در ببمار پارفلج خوابخواب سالم عامل سلامتیسردرد تنشنچگونه مغز پیش انسان یا هماثرات مضر ماری جواناتلاشی برای درمان قطع نخاقدرت انسان در نگاه به ابعدی متیل فومارات(زادیوا)(ضررهای مصرف شکر و قند بر نرمش های مفید در سرگیجهگویید نوزده و ایمنی ساکتارتباط میکروب روده و پارتوضیحی ساده در مورد هوش ممیگرن شدید قابل درمان اسدر چه مرحله ای از خواب ، رعدم توقف تکامل در یک انداهفت سین یادگاری از میراث پوست ساعتی مستقل از مغز داز آغاز خلقت تا نگاه انساتاثیر کلام در آیات کلام بمخچه ابزاري که وظیفه آن فمدارک ژنتیکی چگونه انساندرگیری مغز در بیماران مبهوش مصنوعی درمانگر کامپیآیا هشیاری کوانتومی وجوداز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر گیاه خواری بر رشد ومغز ما کوچکتر از نیم نقطهروش های صرفه جویی در ایجاهزینه ای که برای اندیشیدآیا رژیم غذایی گیاهی سلااضطراب و ترستاثیر درجه حرارت بر عملکمغز به تنهایی برای فرهنگ راست دستی و چپ دستیورزش هوازی مرتب خیلی به قانگشت نگاری مغز نشان میدبیوگرافیتغییر الگوی رشد مغزی با زنقش ژنتیک در درمان اختلازبان و شناخت حقیقت قسمت دژنهای هوش ، کدامندایا کوچک شدن مغزانسان البحثی درباره هوش و تفاوتهحقیقت راستین انسان علم بنقش غذاها و موجودات درياسیر آفرینش از روح تا مغز ابزار بقای موجود زنده از برخی سلولهای عصبی در تلافلج خواب چیستخواب سالم عامل سلامتی و یسردرد سکه ایچگونه هموساپينس بر زمین اجزای پر سلولی بدن انسان تلاشی تازه برای گشودن معلوب فرونتال یا پیشانی مغدژا وو یا اشنا پنداریضررهای شکر بر سلامت مغزنرمشهای مهم برای تقویت عگوشه بیماری اتوزومال رسسارتباط چاقی و کاهش قدرت بتکامل چشممیدان مغناطيسي زمین بشر در هم تنیدگی کوانتومی و پعسل طبیعی موثر در کنترل بهمیشه عسل با موم بخوریمپیموزایداز انفجار بزرگ تا انفجار تاثیر کپسول نوروهرب بر نمروری بر تشنج و درمان هایدرگیری اعصاب به علت میتوهوش مصنوعی درخدمت خلق وحآیا واکنش های یاد گرفته واز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر گیاهخواری بر رشد و مغز مادران و کودکان در زمروش هایی ساده برای کاهش اهزینه سنگین انسان در ازاآیا راهی برای رفع کم آبی اطلاعاتی عمومی در مورد متاثیر رو ح و روان بر جسممغز برای فراموشی بیشتر کرشته نوروایمونولوژی و نقورزش هوازی ، بهترین تمریاندوهگین نباش اگر درب یا بیان ژن های اسکیزوفرنی دتغییر زودتر اتصالات مغزینقش آتش در رسیدن انسان بهزبان و شناخت حقیقت قسمت سکلرال هیدرات برای خوابانایا ابزار هوشمندی یا مغز بحثی درباره هوش و تفاوتهحمله ویروس کرونا به مغزنقشه مغزی هر فرد منحصر بهسیستم تعادلی بدنابزار بقای موجود زنده از برخی سيناپسها طی تکامل و فیلمی بسیار جالب از تغییخواب عامل دسته بندی و حفطسرعت فکر کردن چگونه استچگونه آن شکری که می خوریماجزایی ناشناخته در شکل گتلاشی جدید در درمان ام اسلبخند بزن شاید صبح فردا زدژاوو یا آشناپنداریطوفان فقر و گرسنگی و بی سچرا مغزهای ما ارتقا یافت گوشت خواری یا گیاه خواریارتباط هوش ساختار مغز و ژتکامل ابزار هوش ، راه پر مکانیزمهای دفاعی در برابدرمان های بیماری آلزایمرعصب حقوق نورولووهوموارکتوس ها ممکن است دپیچیدگی های مغزی در درک زاز تلسکوپ گالیله تا تلسکتاثیر کپسول نوروهرب بر تمرکز هوشیاری، روح یا بدن ذهن چند جانبه نیازمند نگهوش مصنوعی ساخته هوش طبیآیا آگاهی پس از مرگ از بیاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر انتخاب از طرف محیط مغز چون ابزار هوش است دلیروش صحبت کردن در حال تکامهستي مادي ای که ما کوچکترآیاما مقهور قوانین فیزیکاطلاعاتی عمومی در مورد متاثیر رژیم گیاه خواری بر مغز بزرگ چقدر مفید هست ؟رشد مغز علت تمایل انسان بورزش و میگرنانسان قدیم در شبه جزیره عبیست تمرین ساده برای جلوتغییر عمودی سر انسان از پنقش انتخاب از طرف محیط، نزبان، وسیله شناسایی محیطکمردرد و علل آنایا بیماری ام اس (مولتیپبحثی درباره هوش و تفاوتهحوادث روزگار از جمله ویرنقص در تشخیص هیجانات عامسیستم دفاعی بدن علیه مغز ابزار بقای موجود زنده از بررسي علل احتمالي تغيير فیزیکدانان ماشینی برای تخودآگاهی و هوشیاريشلیک فراموشیچگونه انتظارات بر ادراک احساس گذر سریعتر زمانتمایل زیاد به خوردن بستنلرزش ناشی از اسیب به عصبدانشمندان ژنی از مغز انسطی یکصد هزار سال اخیر هرچچرا پس از بیدار شدن از خوگیاه خواری و گوشت خوار کدارتباط انسانی، محدود به تکامل زبانما انسانها چه اندازه نزددرمان های جدید میگرنعضلانی که طی سخن گفتن چقدهوش مصنوعی می تواند بر احپیوند مغز و سر و چالشهای از تلسکوپ گالیله تا تلسکتاثیر کپسول نوروهرب بر ستاثیر کپسول نوروهرب بر سمرکز حافظه کجاسترقیبی قدرتمند در برابر مهوش احساسیآیا امکان بازسازی اندامهاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر ترکیبات استاتین (سمغز چگونه صداها را فیلتر روشهای نو در درمان دیسک بهستی ما پس از شروعی چگال آزمون ذهنی گربه شرودینگربلندی در ذهن ما درک بلندیتاثیر رژیم گیاه خواری بر مغز بزرگ چالش است یا منفعزمین زیر خلیج فارس تمدنی ورزش بهترین درمان بیش فعانسان جدید از چه زمانی پابیشتر کمردردها نیازی به تغییرات منطقه بویایی مغزنقش اتصالات بین سلولهای سفر نامه سفر به بم و جنوب کمردرد با پوشیدن کفش مناایا بدون زبان میتوانیم تبحثی درباره هوش و تفاوتهحافظه و اطلاعات در کجاست چند جهانیسکته مغزیابزار بقای موجود زنده از بررسی و اپروچ جدید بر بیمفرگشت و تکامل تصادفی محض خودآگاهی و هوشیاريشنا در ابهای گرم جنوب نیچگونه باغبانی باعث کاهش کاهش التهاب ناشی از بیمااخلاق و علوم اعصابتمدن قدیمی ای در جنوب ایرلزوم سازگاری قانون مجازادانشمندان روش هاي جدیدی ظهور امواج مغزی در مغز مصچرا بیماری های تخریبی مغگالکانزوماب، دارویی جدیارتباط شگفت مغز انسان و فتکامل ساختار رگهای مغزی ما انسانها چه اندازه نزددرمان های جدید در بیماری مقالاتهوش مصنوعی گوگل به کمک تشپیوند سر، یکی از راه حلهااز تکنیکی تا مغز از مغز تتاثیر گیاه خواری بر رشد ومرکز خنده در کجای مغز استرموزی از نخستین تمدن بشرهوش احساسیآیا انسان با مغز بزرگش اخاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر دپاکین بر بیماری ممغز ناتوان از توجیه پیداروشهای شناسایی قدرت شنواو هر کس تقوای خدا پیشه کنإِلَهِي هَبْ لِي كَمَالَبه زودی شبکه مغزی به جای تاثیر رژیم گیاه خواری بر مغز بزرگ چالشهای پیش روزندگی هوشمند در خارج از زورزش در کمر دردانسان عامل توقف رشد مغزبا هوش مصنوعی خودکار روبتغییرات تکاملی سر انسان نقش حفاظتی مولکول جدید دسفرنامه سفر به بم و جنوب کنفرانس تشنج هتل کوثر اصایا تکامل هدفمند استبحثی درباره احساسات متفاحافظه و اطلاعات در کجاست چندین ماده غذایی که ماننسانسور از روی قصد بسیاری ابزار بقای موجود زنده از فراموش کارها باهوش تر هسخانواده پایدارشناخت و معرفت، و نقش آن دچگونه جمعیت های بزرگ شکل کاهش دوپامین عامل بیماریاخلاق پایه تکامل و فرهنگتمدن بشری و مغز اخلاقیلزوم سازگاری قانون مجازادانشمندان روشی برای تبدیعلم به ما کمک میکند تا موچرا حیوانات سخن نمی گوینگامی در درمان بیماریهای ارتباط شگفت انگیز مغز انتکامل شناخت انسان با کشفما با کمک مغز خود مختاريمدرمان های رایج ام استاثیر ویتامین دی بر بیماهوش مصنوعی گوگل به کمک تشپیشینیان انسان از هفت میاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر گیاه خواری بر رشد ومرگ انتقال است یا نابود شرمز و رازهای ارتباط غیر کهوش عاطفی بیشتر در زنانآیا احتمال دارد رویا از آاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر داروهای ضد التهاب مغز و سیر تکامل ان دلیلی روشی برای بهبود هوش عاطفوقت نهيب هاي غير علمي گذشافراد آغاز حرکت خودشان ربوزون هیگز چیستتاثیر رژیم گیاهخواری بر مغز بزرگ و فعال یا مغز کوزونا به وسیله ویروس ابله وزوز گوشانعطاف پذیری مکانیسمی علبار سنین ابزار هوشمندی اثبت امواج الکتریکی در عصنقش حیاتی تلومر دی ان آ دسفرنامه سفر به بم و جنوب کنگره بین المللی سردرد دایرادهای موجود در خلقت ببحثی درباره احساساتی غیرحافظه و اطلاعات در کجاستچه زیاد است بر من که در ایساخت شبکه عصبی با الفبایابزار بقای موجود زنده از بررسی سیستم تعادلی بدن افراموشی همیشه هم بد نیستخدا موجود استشناسایی سلول های ایمنی اچگونه جمعیت های بزرگ شکل کایروپاکتیک چیستاختلال در شناسایی حروف و تمساح حد واسط میان مغز کوممانتین یا آلزیکسا یا ابداروهای مصرفی در ام اسعلایم کمبود ویتامین E را چرا حجم مغز گونه انسان درگامی در درمان بیماریهای ارتباط شگفت انگیز مغز انتئوری تکامل امروز در درمما تحت کنترل ژنها هستیم یدرمان های علامتی در ام اسصفحه اصلیهوش مصنوعی الفاگوپیشرفتی مستقل از ابزار هاز تکینگی تا مغز و از مغز از تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر گیاه خواری بر رشد ومراحل ارتقای پله پله کیهرویا و خبر از آیندههوش عاطفی در زنان بیشتر اآیا احتمال دارد رویا از آاز تکینگی تا مغز- از مغز تاثیر داروی ضد تشنج سدیم مغز آیندگان چگونه است ؟روشی جدید در درمان قطع نخوقتی فهمیدی خطا کردی برگافزایش قدرت ادراکات و حسبیماری های مغز و اعصاب و تاثیر عصاره تغلیظ شده گیمغز حریص برای خون، کلید تزیباترین چیز در افزایش سیک پیشنهاد خوب برای آسان اولین هیبرید بین انسان وبارداری بدون رحمجمجمه انسان های اولیهنقش خرچنگ های نعل اسبی درسفرنامه سفر به بم و جنوب کنگره بین المللی سردرد داگر نعمت فراموشی نبود بسبخش دیگری در وجود انسان هحس چشایی و بویاییچهار میلیارد سال تکامل بابزارهای بقای موجود زندبررسی علل کمر درد در میانفرایند تکامل و دشواری هاخطا در محاسبات چیزی کاملشواهدی از دنیسوان(شبه نئچگونه حافظه را قویتر کنیکاربرد روباتهای ريزنانواختلالات مخچهتنفس هوازی و میتوکندریمنابع انرژي پاک سرچشمه حداروهای ضد بیماری ام اس وعلایم کمبود ویتامین E را چرا در مغز انسان، فرورفتگاهی لازم است برای فهم و ارتباط غیرکلامی بین انساتئوری تکامل در پیشگیری و ماه رجبدرمان ژنتیکی برای نوآوریسوالات پزشکیهوش مصنوعی از عروسک تا کپاسخ گیاهان در زمان خورداز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر گیاه خواری بر رشد ومزایای شکلات تلخ برای سلرویا بخشی حقیقی از زندگی هوش عاطفی در زنان بیشتر اآیا برای تولید مثل همیشه از تکینگی تا مغز- از مغز تاثیر درجه حرارت بر عملکمغز انسان ایا طبیعتا تماروشی جدید در درمان سکته مویتامین E برای فعالیت صحافسردگی و اضطراب در بیمابیماری گیلن باره و بیمارتاریخ همه چیز را ثبت کردهمغز زنان جوانتر از مغز مرزیرفون داروی ضد ام اسیکی از علل محدودیت مغز اماولین مورد پیوند سر در انبازگشت از آثار به سوی خداجنسیت و تفاوت های بینایینقش داروهاي مختلف معروف سفرنامه سفر به بم و جنوب کندر در بیماریهای التهاباگر نعمت فراموشی نبود بسبرنامه و ساختار پیچیده محس و ادراک (قسمت اول )ساخت شبکه عصبی مصنوعی با چهار ساعت پس از کشتار خوکابزارهای پیشرفته ارتباط بزرگ شدن مغز محدود به دورفرایند حذف برخی اجزای مغخطا در محاسبات چیزی کاملشاهکار قرننگاه محدود و تک جانبه، مشکاربرد روباتهای ريز، در اختلالات حرکتی در انسانتنفس هوازی و میتوکندریمنبع خواب و رویاداروی فامپیریدین یا نورلعلت خواب آلودگی بعد از خوچراروياها را به یاد نمی آگاهی مغز بزرگ چالش استارتروز یا خوردگی و التهاتا 20 سال آینده مغز شما به ماپروتیلیندرمان جدید میگرن با انتی پیامهای کاربرانهوش مصنوعی از عروسک تا کپختگی پس از چهل سالگي به از تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر گیاه خواری بر رشد ومسیر دشوار تکامل و ارتقارویا تخیل یا واقعیتهوشیاری کوانتومیآیا بزرگ شدن مغز فقط در داز تکینگی تا مغز- از مغزتتاثیر درجه حرارت بر عملکمغز انسان برای ایجاد تمدريتوکسيمب در درمان ام اسویتامین E در چه مواد غذایالکتروتاکسی(گرایش و حرکبیماری ای شبیه آلزایمر و تبدیل تراکت صوتی مصنوعی مغزهای کوچک بی احساسزبان مشترک ژنتیکی موجودایافته های نوین علوم پرده اولین تصویر در تاریخ از سبازسازي مغز و نخاع چالشی جنسیت و تفاوت های بینایینقش روزه داری در سالم و جسفری به آغاز کیهانکوچک شدن مغز از نئاندرتااگر تلاش انسان امروز برابرین نت به جای اینترنتحس و ادراک (قسمت دوم )ساختار شبکه های مغزی ثابنوار مغزی روشی مهم در تشخابزارهای بقا از نخستین هبزرگ شدن تقریبا ناگهانی فرد حساس از نظر عاطفی و بخطرات هوش مصنوعیشبیه سازی میلیون ها جهان نگاه انسان محدود به ادراکجای مغز مسئول پردازش تجاختلالات صحبت کردن در انتو دی ان ای خاص ميتوکندريمنشأ اطلاعات و آموخته ها داروی تشنجی دربارداریعوامل موثر در پیدایش زباچراروياها را به یاد نمی آگذر زمان کاملا وابسته به ارزش حقیقی زبان قسمت اولتاثیر مشاهده بر واقعیت بمبانی ذهنی سیاه و سفیددرمانهای بیماری پارکینسسایتهای دیگرهوش مصنوعی از عروسک تا کپرورش مغز مینیاتوری انسااز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر گیاه خواری بر رشد ومشکلات نخاعیرویاها از مغز است یا ناخوهوش، ژنتیکی است یا محیطیآیا تکامل و تغییرات ژنتیاز تکینگی تا مغز، از مغز تاثیر درجه حرارت بر عملکمغز انسان برای شادمانی طریواستیگمینویتامین دی گنجینه ای بزرالتهاب شریان تمپورالبیماری ای شبیه ام اس مولتتبدیل سلولهای محافط به سمغزتان را در جوانی سیمکشزبان چهار حرفی حیات زمینیادگیری مهارت های جدید داولین سلول مصنوعیبحتی علمی درباره تمایل بجهش های ژنتیکی مفید در سانقش رژیم غذایی بر رشد و اسلولهای بنیادی مصنوعی درکووید نوزده و خطر بیماریابزار هوش در حال ارتقا ازبرای پیش بینی آینده مغز دحس و ادراک قسمت چهارمسازگاری با محیط بین اجزانورون هاي مصنوعی می توانابزارهای بقا ازنخستین همبسیاری از بیماری های جدیقیچی ژنتیکیدفاع در برابر تغییر ساختشبیه سازی سیستم های کواننگاهی بر قدرت بینایی دراکرونا چه بر سر مغز می آورادامه بحث تکامل چشمتولید سلولهای جنسی از سلمولتیپل اسکلروز در زنان داروی جدید s3 در درمان ام عوامل ایجاد لغت انسانی و نزاع بین جهل و علم رو به پگربه شرودینگر و تاثیر مشارزش حقیقی زبان قسمت دومتاثیر نگاه ناظر هوشیار بمجموعه های پر سلولی بدن مدرک فرد دیگر و رفتارهای اهوش مصنوعی از عروسک تا کآلزایمرآیا ممکن است موش کور بی ماز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر گیاه خواری بر رشد ومشکلات بین دو همسر و برخیرویاهای پر رمز و حیرتی درهیچگاه از فشار و شکست نترآیا جهش های ژنتیکی، ویروازدواج های بین گونه ای، رتاثیر درجه حرارت بر عملکمغز انسان برای شادمانی طریسدیپلام تنها داروی تایواکنش های ناخودآگاه و تقامیوتروفیک لترال اسکلروبیماری بیش فعالیتری فلوپرازیننقش قهوه در سلامتیزبان و کلمه حتی برای کسانیادآوری خواب و رویااوکرلیزوماب داروی جدید شبحث درباره پیدایش و منشاجهش های ژنتیکی غیر تصادفنقش رژیم غذایی در رشد و اسلسله مباحث هوش مصنوعیکودک ایرانی که هوش او از ابزار بقای موجود زنده از برخی نکات از گاید لاین پرحس و ادراک قسمت پنجمسخن پاک و ثابتنورون های ردیاب حافظهابزارهای بقای از نخستین تفاوت مغز انسان و میمون هقانون مندی نقشه ژنتیکی مدقیق ترین تصاویر از مغز اشباهت زیاد بین سلول هاي عنگاهی بر توانایی اجزاي بکشف مکانیسم عصبی خوانش پاداراوون تنها داروی تاییتوانایی مغز و دیگر اجزای مواد کوانتومی جدید، ممکنداروی جدید ضد میگرنعواملی که برای ظهور لغت انزاع بین علم و نادانی رو گزیده ای از وبینار یا کنفارزش حقیقی زبان قسمت سومتاثیر نگاه انسان بر رفتامحل درک احساسات روحانیدرک و احساسهوش مصنوعی از عروسک تا کآیا ما تنها موجودات زنده از تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر گیاه خواری بر رشد ومشکلات روانپزشکی پس از سرویای شفافهاوکينگ پیش از مرگش رسالآیا جهش ژنتیکی و تنظیم اجاستفاده از هوش مصنوعی در تاثیر درجه حرارت بر عملکمغز انسان رو به کوچک تر شرژیم های غذایی و نقش مهم واکسن کرونا از حقیقت تاتامید درمان کرونا با همانبیماری تی تی پیتری فلوپرازیننقش مهاجرت در توسعه نسل ازبان و بیان نتیجه ساختماژن هوش و ساختارهای حیاتی ايندگان چگونه خواهند دیدبحثی در مورد نقش ویتامينجهشهای مفید و ذکاوتی که دنقش زبان در سلطه و قدرت اسم زنبور ، کلیدی برای وارکودکان میتوانند ناقل بی ابزار بقای موجود زنده از برخی اثرات مضر ویتامین دحس و ادراک قسمت سومسریعترین کامپیوتر موجودنوروپلاستیسیتی چیستابزارهای دفاعی و بقای موتفاوتهای جنسیتی راهی براقانونمندی و محدودیت عالمدلایلی که نشان میدهد ما بشباهت زیاد بین سلول هاي عناتوانی از درمان برخی ویکشف مکانیسمی پیچیده در بادغام میان گونه های مختلتوازن مهمتر از فعالیت زیموجود بی مغزی که می تواندداروی ضد تشنج با قابليت تعوارض ازدواج و بچه دار شدنزاع بین علم و جهل رو به پگزارش یک مورد جالب لخته واز نشانه ها و آثار درک شدتاثیر نگاه انسان بر رفتامحل درک احساسات روحانی ددرک احساسات و تفکرات دیگهوش مصنوعی از عروسک تا کم