دکتر سید سلمان فاطمی

متخصص داخلی مغز و اعصاب


کانال تلگرام دکتر فاطمی

آدرس مطب دکتر سلمان فاطم

آدرس دکتر زهره ابوطالبی

از نظر علم اعصاب اراده آزاد حقیقت است یا توهم

از نظر علم اعصاب اراده آزاد، حقیقت است یا توهم؟

تدريسی از دکتر توفیق مسرور از دانشکده تحقیقات برتر علوم دینی و لغتی در نجف اشرف

اراده آزاد، موضوع مناقشه از زمان های دور، در فلسفه و دیگر ميدان ها بوده است و این مسئله اي بسیار مهم در دین الهی است و بدون داشتن اراده آزاد، معنی ای برای تکلیف الهی وجود ندارد و بحث امروز در مورد اراده یا اختیار آزاد است و یا آنطور- که علمای علم اعصاب بیان می کنند- مغز ما خودش، به اختراع و ایجاد تصمیمات و انتخاب ها اقدام می کند و آن را اجرا می نماید و ما را به این توهم می اندازد که ما اراده آزاد داریم!

و برای اینکه اشکال طرح شده را بفمهیم، انجام یک آزمایش را از دید علمای اعصاب ببینیم.

فرض کنید می خواهیم چیزی را به طور آزاد، اراده کنیم از شما می خواهم فقط تصور کنید آن لحظه ای را که با آن می خواهید بر تکمه ضربه بزنید و باید در همان لحظه ای که آن را به یاد می آورید، بر تکمه ضربه بزنید. در تجربیات قرن گذشته پروفوسور بن جملی همین آزمایشی را- که گفتیم- در آزمایشگاه انجام داد و او از افرادی خواست تا تکمه را فشار دهند و او عددی را- که تحليلگر فعالیت مغزی نشان می دهد- مشخص می نماید و تفاوت بین این زمانها تعیین میشود.

نصب الکترودها و وصل آن به ارتباطات و ثبت وقایع داخل مغزی انجام میشود، تا اتفاقات داخل مغز و عضله و فشار دادن تکمه را نشان دهد.

آنچه دکتر بن جملی کشف کرد آن است که مغز ما مکانیسم های غیر هوشیار دارد که تصمیم می گيرد، مثلا قشر جلویی مغز، قشر پریتال را تحریک می کند یعنی این تصمیم در ابتدا غیر هوشیار است و قشر جداري، حرکات را مهیا می سازد سپس بیان این حرکات و تصمیمات به قشر حرکتی منتقل می گردد ولی شخص همچنان نمیداند که به صورت غیر هوشیار تصمیم گرفته است تا تکمه را فشار دهد. پس از اینکه پیام به قشر حرکتی منتقل می گردد و پس از 350 میلی ثانیه قشر حرکتی، تاکیدی را به قشر جداری میفرستد و شخص آگاه میشود و پس از 200 میلی ثانیه عضلات را تحریک میکند و با اراده بر تکمه فشار میدهد.

اگر بخواهیم این مراحل را خلاصه کنیم: مرحله اول بدون آگاهی برای تصمیم گیری در مغز است. در قسمت اول مرحله آماده سازی مخفی است که تقریبا 900 میلی ثانیه قبل از حرکت است پس از آن، آرام آرام فعالیت مغز آغاز میشود و زمان آگاه شدن از این فعالیت، حدود 300 میلی ثانیه قبل از حرکت است که فعالیت مغز تقریبا به حداکثر میرسد. سپس پیام به صورت ناآگاهانه به قشر حرکتی ارسال می شود و بعد مرحله ارادی ضربه زدن بر تکمه است.

(الگوی تصویری آن در فیلم تدریس و در پاورپوینت آن، موجود است. ) این تصویر، مراحل فعالیت مغز را نشان میدهد. پس اول مغز، به صورت غیر ارادی تصمیمی به حرکتی می گیرد و بعد از مدتی، دستور اجرا میدهد و در کمتر از یک ثانیه وارد منطقه ارادی مغز می شود.

بر اساس این نوع از تجربیات، برخی پژوهشگران نتیجه گرفته اند که تصمیمات ما همه اش ناآگاهانه است و از آنها گروهی، همه اراده آزاد را رد می کنند و آن را کاملا یک توهم می دانند و بیشتر اینها فیزیک دانها هستند.

بر اساس دیدگاه، دانشمندان را به چند دسته تقسیم می کنیم: دسته اول کاملا اراده آزاد را رد می کنند و به حتمی بودن عملکرد، به صورت صد در صد اعتقاد دارند(hard determinism).

در برابر گروه دیگری هستند که قائل به اراده کامل آزاد انسان هستند.

گروهی دیگر می گویند نه اراده کامل هست و نه اجبار کامل(hard incompatibilism) و گروه دیگر می گویند هم اراده آزاد ممکن است و هم اجبار کامل امکان دارد. (compatibilism) و اینها نوعی از اراده آزاد را برای انسان در نظر می گیرند.

در اینجا مقوله توهمی بودن اراده آزاد را مورد مناقشه قرار می دهیم. اکنون سوالی پیش می آید : اگر تصمیمات ما در منطقه غیر هوشیار رخ میدهد و ما فقط توهم و تصور اشتباه می کنیم که ما کسی هستیم که این کار را انجام داد، پس چرا ما این احساس قوی را داریم که ما کسی هستیم که اراده آزاد داریم؟ چرا تصور می کنيم ما تصمیم گرفتیم و ما انتخاب کردیم و چگونه تصمیم های غیر ارادی را توجیه و تفسیر کنیم؟ زیرا این اراده ها و تصمیمات، از بخش غیر هوشیار مغز ما منشا می گیرد. پژوهش گران روانشناس و علم اعصاب، با آزمایشاتی اینها را اثبات می کنند. ونمونه ای از آن را مطرح می کنیم ولی پیش از آن باید مقدماتی ساده را بفهمیم.

مغز ما همانطور که می دانید دو قسمت دارد: سمت راست و چپ و آنها وظایف مختلفی دارند از جمله تحلیل و بخشی دیگر از وظایف، نیازمند یکی از دو لوب راست یا چپ است و در برابر، قسمت هایی هست که وظایف را تنظیم می کند و وظایف لوب راست و چپ را با هم هماهنگ می سازد. در مغز ما میلیون ها سلول وجود دارد که دو قسمت را به هم مربوط می کند. پیامها و معلومات، دو قسمت را به هم ربط می دهد ولی اگر دو قسمت به روش طبیعی یا مصنوعی از هم جدا شوند، چه اتف

اقی می افتد؟

برای فهم این مطلب باید مقدمه ای را بدانیم. ما دو نیمه بینایی راست و چپ داریم. میدان بینایی راست، به سمت چپ مغز و ميدان بینایی چپ، به نیمکره راست می رود. در نیمکره چپ، اطلاعات سخن گفتن و بیان آنچه می بینید، وجود دارد و کسانی - که ارتباط دو نیمکره را از دست می دهند- اگر چیزی را در نیمه بینایی راست ببینند، میتوانند ان را به سادگی بیان کنند و بشناسند ولی همانطور که می بینيد اگر کلمات یا اشیا، در ميدان بینایی چپ آنها عرضه شود، به طور کامل از شناسایی آن ناتوان هستند

و همزمان و اگر از او بخواهیم چیزی را- که در نیمه چپ بینایی به او نشان داده میشود- با دست راست رسم کند، نمی تواند.

اگر چیزی در نیمه بینایی چپ باشد در قسمت پشتی نیمکره راست مغز دیده میشود و برای فهم آن، باید به نیمکره چپ بیاید و نیز برای آنکه چیزی را که در نیمکره چپ می بینید بتواند با دست راست بکشد همین انتقال باید صورت گیرد و وقتی ارتباط دو نیمکره مختل است چنین درک و چنین رسمی با دست راست انجام نمی شود، ولی به صورت ناخودآگاه میتواند با دست چپ، آن شی را رسم کند و پس از آنکه با دست چپ آن را در نیمه راست بینایی کشید، میتواند آن را بشناسد.

مطلب جالب اینکه اگر از این افراد سوال شود و به آنها به جای سوال شفاهی، تصاویری نشان داده شود و مثلا تصویر مرغ در نیمه راست بینایی آنها نشان داده شود و از فرد به جای آنکه از او خواسته شود تا اشیا را نام ببرد بخواهیم با دست راست چیزهایی- که روبرویش هست و مناسب آن چیزی است که در میدان بینایی راست دیده است- اشاره کند و با دست راست به آن چیزی اشاره کند که در میدان چپ بینایی دیده است طبیعتا همه افراد که در مغز خود این اختلال را دارند میتوانند جواب درست بدهند به شرطی که با دست راست به آن چیزی که در میدان راست بینایی می بینند اشاره کنند.

باز با دست چپ هم ميتواند زیرا این فرد از درک آنچه در نیمه چپ بینایی می بیند ناتوان است ولی با این حال دست چپ او میتواند به مطلب اشاره کند.(به صورت ناخودآگاه)

خوب اکنون اگر سوال شود و اگر از او در این حالت سوال شود جوابی بی ربط میدهد مثلا ممکن است بگوید بیل برای شستن فضولات مرغ استفاده میشود!! زیرا مطلب را نشناخته است و آنچه کشف شده است و تفسیر شده است، در نيمکره راست است.

پس در ميدان راست بینایی، انتخاب درست می کند و آگاهانه هم هست ولی در میدان چپ بینایی، باز انتخاب درست میکند ولی از علت آن، آگاه نیست و از روی غفلت و ناآگاهانه است یعنی بیمار، علت انتخاب ناآگاهانه خود را نمی داند و تفسیر مغزی او، یک نظریه را مطرح می کند و آن را به واقعیت مرتبط میسازد یعنی انسان برای تفکرات و برخوردها و رفتارها، کاملا وابسته به مغز خود است و این تفسیر منطقی را انجام می دهد.

خوب آزمایشات بسیاری از هر دو نوع وجود دارد- همانطور که گفتیم.

اگر بخواهیم آنچه را گفتیم خلاصه کنیم، این محققان می گویند ما دو امر را داریم: امر اول، تصمیماتی که در منطقه ناخودآگاه مغز انجام میشود سپس دستور به اجرا می دهد و قبل از اجراي آن، وارد منطقه ای با نام منطقه خودآگاه مغز می شود و این امر، بخشی از ثانیه قبل از شروع حرکت است. اما امر دوم و تجربیات دسته دوم: ما مجموعه ای از تشکیلات در مغز داریم که تحلیل منطقی تصمیم را انجام می دهد و سپس ما را به این توهم می اندازد که ما خودمان، آن افکار و تصمیمات را داشته ایم و خودمان، آن سخنان را گفته ایم و این سبب احساس آزادی اراده می شود و اگر بین دو امر را جمع کنیم، می فهمیم که آزادی اراده، چیزی جز توهم نیست!

اکنون چگونه با وجود این آزمایشات و تجارب، این ادعا را رد کنیم؟ اولا نیازمند چند امر هستیم اولا وقتی می گوییم ما اراده و آزادی داریم و می توانیم تصرفات خود را آگاهانه انجام دهیم، آیا این اراده و آزادی مطلق در همه برخوردها و در همه جزییات تصرفات و مداخلات ما و در همه سطوح است؟ جواب حتما منفی است. وقتی از اراده و آزادی، سخن می گوییم منظور آن نیست که م در همه سطوح وجود خود و در همه جزییات رفتارهای خود، آزادی اراده و آگاهی داریم.

این، امر اول است. اما امر دوم اینکه ما اعتقاد داریم مغز و ابزار هوش- که ابزار بقای منحصر به فردی است- و وظیفه اصلی مغز چیزی است که انتخاب طبیعی برمی گزیند زیرا مغز مشکلات بزرگی- که در محیط است- را حل می کند و نمونه های تقریبی زیادی را مطرح میکند و راه حل سریع ارائه میدهد. به همین دلیل انتخاب طبیعی ان را بر می گزیند پس وقتی این را فهمیدیم می گوییم بر اساس نوع اول آزمایشات، آزادی انتخاب و نیت در حقیقت،

@salmanfatemi

در آن لحظه ای است که شخص مورد آزمایش، وارد آزمایشگاه شده است و شروط آزمایش را پذیرفته است تا اندام خود را برای آزمایش حرکت دهد و این، قبل از آن است که فعالیت مغز برای انجام حرکت انجام شده باشد، و اینها قبل از آن است که بخواهد بر تکمه، ضربه بزند و اینها انتخاب و اختیار انسان را نشان میدهد و بعد از آن، حرکت دست و یا انگشتان و دیگر یافته های آزمایش انجام می شود یعنی او قبل از آن- که دست خود را بر تکمه ببرد- انتخاب کرده است وارد آزمایش بشود واین انتخاب آزاد از طرف فرد، مغز او را در معرض آزمایش مجددی قرار می دهد.

دوم: مغز با این همه اگر بخواهد اعتراض کند یا حرکت را انجام دهد فرایند بازگشت به درک و هوشیاری را بر می گزیند و این یعنی مغز حتی در دیدگاه کاملا مادی، به طور کاملا جدا و آگاه عمل نمی کند. و مغز به صورت کاملا جدا و نا آگاهانه عمل نمی کند و انسان میتواند حرکت و تصرف را به صورت هوشیار متوقف کند.- همانطور که گفتم- انسان اگر تصمیمات غیر هوشیار نداشت، بیشتر نیروی خود را در دقیق شدن در همه جزئیات صرف میکرد؛ در خوردن، در راه رفتن، رفتار، در بستن چشم، باز کردن چشم و دیگر موارد در همه موارد، مغز او مشغول جزییات می شد و به این ترتیب نقش و وظیفه مغز به عنوان ابزار بقا منتفی میشد و انتخاب طبیعی آن را انتخاب نمی کرد.

چهارم که نکته مهمی است: آزادی اختیار- همانطور که قبلا شرط کردیم- به معنی آن نیست آزادی ای - که از آن سخن می گوییم- همه جنبه های انسان را در بر بگیرد. آزادی انتخاب- که منظور ما هست- و می گوییم انسان دارای آن است چیزی است که باعث تمایز انسان از دیگر موجودات زنده بیولوژیک میشود. این موضع گیری ها در مورد انسان، اخلاقی و بین خیر و شر است و بین این دو، انسان باید مراجعه و نزاع داشته باشد مثلا موضع عدل و موضع ایثار و دیگر موارد عادی- که در آنها برخوردها و تضادهای دروني وجود دارد.

نکته پنجم در مورد انتخاب، نقص و خطا در روشی است که این دانشمندان در نفی آزادی انتخاب، بر آن تکیه می کنند- همان انتخاب آزادی که از آن سخنی می گوییم. این انتخاب آزاد، اختیار در سطح روح است و در سطح جسم نیست و این آزادی، در بدن، فقط به همان اندازه آشکار می شود که اختیار، در اجزای دستگاه تلفن، خود را نشان میدهد!!

آن را در ابتدا در مغز فرض کردن، این روشی اشتباه است و روح، از جهان دیگری است و از جهان بدن های دنیوی ما نیست. جهانی- که روح در آن هست- با جهان بدن، در تماس نیستند. بله ارتباط و تواصل بین آنها هست و روح، مسلط بر جسم است ولی تماسی بین دو عالم نیست. اما کسی- که بر ما اشکال کند و بگويد چیزی مانند جهان دیگر وجود ندارد و بگوید چنین چیزی را در این عالم نمی بینیم- به اومی گوییم از نظر علمی این اشکال پیش نمي آید، به خصوص وقتی به او آن چیزی را بگوییم که سید احمد الحسن ع در کتاب توهم الحاد بیان کرد.

مثلا در مباحث فیزیک و فیزیک کوانتومی و کوسمولوژی(کیهان شناسي)، بسیار ممکن است که چند جهانی وجود داشته باشد و جهان هایي موازی با جهان ما موجود باشد و ممکن است موجودات زنده دیگری مثلا گراویتون (ریسمان گراویتون) بتوانند از یک جهان به جهان دیگر پیام ها را منتقل کنند و ارتباطی بین جهان ها باشد و بر عالم جسمانی ما تاثیر گذار باشد(ریسمان گراویتون، مسئول ایجاد جاذبه در زمین است). پس در مورد این اشکال می گوییم این اشکال بر مبنای اصول علمی نیست.

در نکته ششم می گویم چیزی در انسان وجود دارد که دانشمندان در برابر تفسیر آن، عاجز می شوند. امکان ندارد انتخاب ایثار حقیقی، از مغز منشأ بگيرد زیرا مغز، مجموعه ای بیولوژیک و دارای خودخواهی ژنتیکی است و قانون خودخواهی ژنتیکی، بر آن مسلط است و محکوم به این قانون می باشد و حتی اگر گفته شود، ایثار حقیقی ای- که انسان به آن دست می زند- و انسان تنها موجود زنده ای است که دست به ایثار حقیقی می زند بدون آنکه منفعتی را به دست بیاورد- حتی اگر گفته شود ایثار حقیقی احتمالی است که انسان از میان احتمالات بسیار دیگری می تواند به دست بیاورد- اگر نمونه ای را که افراد قائل به توهمی بودن آزادی انتخاب، می گویند در نظر بگیریم- چگونه مغز به این سناریو دست بزند تا انسان را بفریبد و به استمرار ایثار حقیقی دست بزند؟! یعنی به روش ناخوداگاه است؟!

امری مهمتر آن که مغز چگونه عواطف را ایجاد و بر پا می کند تا انسان، ایثار حقیقی را دوست بدارد و به سوی آن، متمایل شود.

حتی اگر هیچ کس دیگری چنین کاری نکند، همه تصور می کنند که رفتاری بلند است و کسی را- که آن را انجام میدهد- دوست دارند.

@salmanfatemi

امکان ندارد این از ناخوداگاه حاصل شود و- آنطور که قائلان به توهمی بودن اراده آزاد می گویند- توهمی نیست.

می گویم مسئله انتخاب و اراده آزاد- که ما به آن اعتقاد داریم و انتخاب بین شر و خیر را انجام میدهد- این است که مثلا با انتخاب خود، اخلاق الهی یا اخلاق شیطانی را برگزینیم.

خیر، با تعریف خیلی ساده اراده خدا است و اراده ای است- که خدای سبحان وتعالی آن را می خواهد- و این اراده، در همه زمان ها اراده یک مرد يعني خلیفه خداست و او چیزی جز آنچه خدا بخواهد، نمی خواهد و این اخلاق، اخلاق خدای سبحان و تعالی است و اخلاق مردی است که خلیفه خدا در همه زمان ها می باشد.

و همه شر، اراده نفس و اهل و عشیره یا جماعت و دیگر موارد در برابر اراده خدای سبحان است.

این همه مطلب، با تعریفی ساده است.

و اگر بخواهیم مسئله را خلاصه کنیم انتخاب یا اراده آزاد بین این دو مورد نوسان میکند و این همانگونه است که سید احمد الحسن بیان کرده است. انسان همیشه میان سه امر است و این سه امر، نور و نفس و ظلمت است یا بگوییم الله، نفس و جهل یا بگوییم، رسولان خدا از فرشتگان و ارواح پاک و نفس و شیطان و سربازان او

و انتخابی- که درباره آن سخن می گوییم در همه جزییات نیست بلکه انتخاب یک جهت است. این انتخاب یا انتخاب جهت نور یا الله سبحان و تعالی و جهت رسولان خدای سبحان وتعالی یا جهت تاریکی و جهل و نفس است.

الحمد لله رب العالمین از شما برای حضورتان تشکر میکنم

دکتر توفیق مسرور


آدرس مطب : اصفهان ، خیابان آمادگاه ، روبروی داروخانه سپاهان ، مجتمع اطبا ، طبقه اول
تلفن : 32223328 - 031

نظرات کاربران درباره این مطلب :

برای متن پیام فقط از حروف فارسی استفاده کنید .
این فرم صرفا جهت دریافت نظرات ، پیشنهادات و انتقادات کاربران در مورد مطلب فوق میباشد .
به سوالات پزشکی در این بخش پاسخ داده نمیشود .
از ارسال پیام های تبلیغاتی در این بخش خودداری نمایید .
حداکثر طول مجاز برای متن پیام 500 کاراکتر است .
نام و فامیل :
تلفن :
ایمیل :
متن پیـام :
لزوم سازگاری قانون مجازااختلال در شناسایی حروف و هوش مصنوعی از عروسک تا کتوصیه های غیر دارویی در سدرگیری اعصاب به علت میتوماه رجبارتباط غیرکلامی بین انساهاوکينگ پیش از مرگش رسالتاثیر ژنها بر اختلالات خروشی جدید در درمان سکته ممشکلات نخاعیاز تکینگی تا مغز از مغز تورزش و میگرنتاثیر دپاکین بر بیماری مزبان و تکلم برخی بیماریهمغز ابزار برتر بقااز تکینگی تا مغز- از مغزتتاثیر رژیم گیاه خواری بر کنفرانس تشنج هتل کوثر اصسیاهچاله و تکینگی ابتدایآیا دلفین ها می تواند از نقش حفاظتی مولکول جدید دبیماری ای شبیه ام اس مولتجنسیت و تفاوت های بیناییکشف ارتباط جدیدی از ارتبسرعت فکر کردن چگونه استانگشت نگاری مغز نشان میدچهار میلیارد سال تکامل ببحث درباره پیدایش و منشاحس و ادراک قسمت سومپیموزایدطی یکصد هزار سال اخیر هرچایا کوچک شدن مغزانسان الچگونه حافظه را قویتر کنیبرخی نکات از گاید لاین پردو ویژگی انتزاع و قدرت تجپیامهای کاربرانفلج خوابابزار بقای موجود زنده از نزاع بین علم و نادانی رو تقلید مرحله ای نسبتا پیشداستانها و مفاهیمی اشتبالزوم سازگاری قانون مجازااختلالات مخچههوش مصنوعی از عروسک تا کمتوصیه هایی در مصرف ماهیرقیبی قدرتمند در برابر مماپروتیلینارتروز یا خوردگی و التهاهاوکينگ پیش از مرگش رسالتاثیر کپسول نوروهرب بر نريتوکسيمب در درمان ام اسمشاهده آینده از روی مشاهاز تکینگی تا مغز از مغز تورزش بهترین درمان بیش فعتاثیر داروهای ضد التهاب زبان و شناخت حقیقت قسمت چمغز از بسیاری حقایق می گراز تکینگی تا مغز، از مغز تاثیر رژیم گیاه خواری بر کنگره بین المللی سردرد دسیاره ابلهانآیا دست مصنوعی به زودی قانقش حیاتی تلومر دی ان آ دبیماری بیش فعالیجنسیت و تفاوت های بیناییکشف جمجمه ای درکوه ایرهوشلیک فراموشیاندوهگین نباش اگر درب یا چهار ساعت پس از کشتار خوکبحثی در مورد نقش ویتامينحساسیت روانی متفاوتپیچیدگی های مغزی در درک زظهور امواج مغزی در مغز مصایا ابزار هوشمندی یا مغز نگاهی بر قدرت بینایی درابرخی اثرات مضر ویتامین دديدن با چشم بسته در خواب سایتهای دیگرفلج خواب چیستابزار بقای موجود زنده از نزاع بین علم و جهل رو به پتلقین اطلاعات و حافظهدر مانهای کمر دردممانتین یا آلزیکسا یا اباختلالات حرکتی در انسانهوش مصنوعی از عروسک تا کمتوضیحی ساده در مورد هوش مرموزی از نخستین تمدن بشرمبانی ذهنی سیاه و سفیدارزش حقیقی زبان قسمت اولهدف از تکامل مغزتاثیر کپسول نوروهرب بر تریواستیگمینمعنی روزهاز تکینگی تا مغز از مغز تورزش در کمر دردتاثیر داروی ضد تشنج سدیم زبان و شناخت حقیقت قسمت امغز برای فراموشی بیشتر کازدواج های بین گونه ای، رتاثیر رژیم گیاهخواری بر کنگره بین المللی سردرد دسیاره ابلهانآیا رژیم غذایی گیاهی سلانقش داروهاي مختلف معروف بیماری تی تی پیجهش های ژنتیکی مفید در ساگنجینه ای به نام ویتامین شنا در ابهای گرم جنوب نیانسان قدیم در شبه جزیره عنوار مغزی روشی مهم در تشخبحثی جالب درباره محدودیتخلاصه ای از مطالب همایش مپیوند مغز و سر و چالشهای علم به ما کمک میکند تا موایا بیماری ام اس (مولتیپنگاهی بر توانایی اجزاي ببرخی اختلالات عصبی مثانهدی متیل فومارات(زادیوا)(فیلمی بسیار جالب از تغییابزار بقای موجود زنده از نظام مثبت زندگیتلاش هایی در بیماران قطع در چه مرحله ای از خواب ، رمنابع انرژي پاک سرچشمه حاختلالات صحبت کردن در انهوش مصنوعی در کامپیوترهاتکامل چشمرمز و رازهای ارتباط غیر کمجموعه های پر سلولی بدن مارزش حقیقی زبان قسمت دومهزینه ای که برای اندیشیدتاثیر کپسول نوروهرب بر سرژیم های غذایی و نقش مهم مغز فکر میکند مرگ برای دیاز تکینگی تا مغز از مغز توزوز گوشتاثیر درجه حرارت بر عملکزبان و شناخت حقیقت قسمت دمغز بزرگ چقدر مفید هست ؟استفاده از هوش مصنوعی در تاثیر عصاره تغلیظ شده گیکندر در بیماریهای التهابسیر آفرینش از روح تا مغز آیا راهی برای رفع کم آبی نقش روزه داری در سالم و جبیماری ضعف عضلات نزدیک بجهش های ژنتیکی غیر تصادفگیاه خواری و گوشت خوار کدشناخت و معرفت، و نقش آن دانسان جدید از چه زمانی پانورون هاي مصنوعی می توانبحثی در مورد نقش کلسیم و خواندن ، یکی از شستشو دهنپیوند سر، یکی از راه حلهاعلایم کمبود ویتامین E را ایا بدون زبان میتوانیم تناتوانی از درمان برخی ویبرخی بیماری ها که در آن بدژا وو یا اشنا پنداریفیزیکدانان ماشینی برای تابزار بقای موجود زنده از نظریه تکامل در درمان بیمتلاشی برای درمان قطع نخادر هم تنیدگی کوانتومی و پمولتیپل اسکلروز در زنان ادامه بحث تکامل چشمهوش مصنوعی در خدمت خلق وحتکامل ابزار هوش ، راه پر رویای شفافمحل درک احساسات روحانیارزش حقیقی زبان قسمت سومهستي مادي ای که ما کوچکترتاثیر کپسول نوروهرب بر سرژیم غذایی حاوی تخم مرغ ومغز ما کوچکتر از نیم نقطهاز تکینگی تا مغز از مغز تیک پیشنهاد خوب برای آسان تاثیر درجه حرارت بر عملکزبان و شناخت حقیقت قسمت سمغز بزرگ چالش است یا منفعاستیفن هاوکینگ در مورد هتاریخ همه چیز را ثبت کردهکوچک شدن مغز از نئاندرتاسیستم تعادلی بدنآیاما مقهور قوانین فیزیکنقش رژیم غذایی در رشد و ابیماریهای تحلیل عضلانی اجهشهای مفید و ذکاوتی که دگالکانزوماب، دارویی جدیشناسایی سلول های ایمنی اانسان عامل توقف رشد مغزنورون های ردیاب حافظهبحثی در مورد عملکرد لوب فخواب سالم عامل سلامتیپیشینیان انسان از هفت میعلایم کمبود ویتامین E را ایا تکامل هدفمند استناتوانی در شناسایی چهره برخی بیماری های خاص که بددژاوو یا آشناپنداریفرگشت و تکامل تصادفی محض ابزار بقای موجود زنده از هفت چیز که عملکرد مغز تو تلاشی جدید در درمان ام اسدرمان های بیماری آلزایمرمواد کوانتومی جدید، ممکنادغام میان گونه های مختلهوش مصنوعی در خدمت خلق وحتکامل زبانروبات های ریز در درمان بیمحل درک احساسات روحانی داز نظر علم اعصاب یا نرووسهستی ما پس از شروعی چگال تاثیر گیاه خواری بر رشد وراه های جدید برای قضاوت رمغز مادران و کودکان در زماز تکینگی تا مغز از مغز تیکی از علل محدودیت مغز امتاثیر درجه حرارت بر عملکزبان، وسیله شناسایی محیطمغز بزرگ چالشهای پیش رواستیفن هاوکینگ در تفسیر تبدیل تراکت صوتی مصنوعی کودک ایرانی که هوش او از سیستم دفاعی بدن علیه مغز آزمون ذهنی گربه شرودینگرنقش زبان در سلطه و قدرت ابیهوش کردن در جراحی و بیمجهشهای مفید و ذکاوتی که دگامی در درمان بیماریهای شواهدی از دنیسوان(شبه نئانعطاف پذیری مکانیسمی علنوروپلاستیسیتی چیستبحثی درباره هوش و تفاوتهخواب سالم عامل سلامتی و یپیشرفتی مستقل از ابزار هعلت خواب آلودگی بعد از خوایرادهای موجود در خلقت بنخاع ما تا پایین ستون فقربرخی توجهات در ببمار پاردانشمندان ژنی از مغز انسفراموش کارها باهوش تر هسابزار بقای موجود زنده از هفت سین یادگاری از میراث تمایل زیاد به خوردن بستندرمان های جدید میگرنموجود بی مغزی که می تواندادغام دو حیطه علوم مغز و هوش مصنوعی درمانگر کامپیتکامل ساختار رگهای مغزی روح رهاییمحدودیت های حافظه و حافظاز نظر علم اعصاب اراده آزو هر کس تقوای خدا پیشه کنتاثیر گیاه خواری بر رشد وراه های جدید برای قضاوت رمغز چون ابزار هوش است دلیاز تکینگی تا مغز از مغز تیادگیری مهارت های جدید دتاثیر درجه حرارت بر عملکسفر نامه سفر به بم و جنوب آیا واکنش های یاد گرفته ومغز حریص برای خون، کلید تاستخوان های کشف شده، ممکتبدیل سلولهای محافط به سکودکان خود را مشابه خود تسکته مغزیإِلَهِي هَبْ لِي كَمَالَنقش زبان در سلطه و قدرت ابیوگرافیجاذبه و نقش آن در شکلگیریگاهی لازم است برای فهم و شاهکار قرناولین هیبرید بین انسان ونوشیدن چای برای مغز مفید بحثی درباره هوش و تفاوتهخواب عامل دسته بندی و حفطپاسخ گیاهان در زمان خوردعوارض ازدواج و بچه دار شداگر نعمت فراموشی نبود بسنخستین تصویر از سیاهچالهبرخی سلولهای عصبی در تلادانشمندان روش هاي جدیدی فراموشی همیشه هم بد نیستابزارهای بقای موجود زندهمیشه عسل با موم بخوریمتمدن قدیمی ای در جنوب ایردرمان های رایج ام اسدرمان ژنتیکی برای نوآوریموجودات مقهور ژنها هستندارتقا و تکامل سنت آفرینش هوش مصنوعی درخدمت خلق وحتکامل شناخت انسان با کشفروزه داری و بیمار ی ام اس مخچه ، فراتر از حفظ تعادلاز نظر علم اعصاب اراده آزویتامین E برای فعالیت صحتاثیر گیاه خواری بر رشد وراه پیروزی در زندگی چیستمغز چگونه صداها را فیلتر از تکینگی تا مغز از مغز تیادآوری خواب و رویاسفرنامه سفر به بم و جنوب آیا آگاهی پس از مرگ از بیمغز زنان جوانتر از مغز مراصول سلامت کمرتری فلوپرازینکوری گذرای ناشی از موبایساخت شبکه عصبی با الفبایافراد آغاز حرکت خودشان رنقش سجده بر عملکرد مغزبیوگرافیحقیقت راستین انسان علم بگاهی مغز بزرگ چالش استشبیه سازی میلیون ها جهان اولین مورد پیوند سر در اننوعی سکته مغزی ، وحشتناک بحثی درباره هوش و تفاوتهخودآگاهی و هوشیاريپختگی پس از چهل سالگي به عید نوروز مبارکاگر نعمت فراموشی نبود بسنرمش های مفید در سرگیجهبرخی سيناپسها طی تکامل و دانشمندان روشی برای تبدیفرایند حذف برخی اجزای مغابزارهای پیشرفته ارتباط هوموارکتوس ها ممکن است دتمدن بشری و مغز اخلاقیدرمان جدید میگرن با انتی میهمانهای ناخوانده عامل ارتوکين تراپی روشی جديد هوش مصنوعی ساخته هوش طبیتئوری تکامل امروز در درمروش مقابله مغز با محدودیمخچه ابزاري که وظیفه آن فاز آغاز خلقت تا نگاه انساویتامین E در چه مواد غذایتاثیر گیاه خواری بر رشد ورشته نوروایمونولوژی و نقمغز آیندگان چگونه است ؟از تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکژن هوش و ساختارهای حیاتی سفرنامه سفر به بم و جنوب آیا امکان بازسازی اندامهمغزهای کوچک بی احساساضطراب و ترستری فلوپرازینکی غایب شدی تا نیازمند دلساخت شبکه عصبی مصنوعی با افزایش قدرت ادراکات و حسنقش غذاها و موجودات دريابیان ژن های اسکیزوفرنی دحافظه و اطلاعات در کجاست گذر زمان کاملا وابسته به شبیه سازی سیستم های کواناولین تصویر در تاریخ از سچیزی خارج از مغزهای ما نیبحثی درباره هوش و تفاوتهخودآگاهی و هوشیاريپرورش مغز مینیاتوری انساعامل کلیدی در کنترل کارآاگر تلاش انسان امروز برانرمشهای مهم برای تقویت عبررسي علل احتمالي تغيير داروهای مصرفی در ام اسفرد حساس از نظر عاطفی و بابزارهای دفاعی و بقای موهوش مصنوعی می تواند بر احتمساح حد واسط میان مغز کودرمانهای بیماری پارکینسمیگرن سردردی ژنتیکی که بارتباط میکروب روده و پارهوش احساسیتئوری تکامل در پیشگیری و روش های صرفه جویی در ایجامدارک ژنتیکی چگونه انساناز تلسکوپ گالیله تا تلسکویتامین دی گنجینه ای بزرتاثیر گیاه خواری بر رشد ورشد مغز علت تمایل انسان بمغز انسان ایا طبیعتا تمااز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکژن یا نقشه توسعه مغز و نقسفرنامه سفر به بم و جنوب آیا انسان با مغز بزرگش اخمغزتان را در جوانی سیمکشاطلاعاتی عمومی در مورد متسلیم شدن از نورون شروع مکاهش التهاب ناشی از بیماساختار شبکه های مغزی ثابافسردگی و اضطراب در بیمانقش غذاها و موجودات دريابیست تمرین ساده برای جلوحافظه و اطلاعات در کجاست گربه شرودینگر و تاثیر مششباهت زیاد بین سلول هاي عاولین سلول مصنوعیچگونه مغز پیش انسان یا همبحثی درباره هوش و تفاوتهخانواده پایدارآلزایمرعسل طبیعی موثر در کنترل بابزار هوش در حال ارتقا ازچرا مغزهای ما ارتقا یافت بررسی و اپروچ جدید بر بیمداروهای ضد بیماری ام اس وقانون مندی نقشه ژنتیکی ماثر مضر مصرف طولانی مدت رهوش مصنوعی گوگل به کمک تشتنفس هوازی و میتوکندریتنفس هوازی و میتوکندریدرک فرد دیگر و رفتارهای امیدان مغناطيسي زمین بشر ارتباط چاقی و کاهش قدرت بهوش احساسیتا 20 سال آینده مغز شما به روش هایی ساده برای کاهش امروری بر تشنج و درمان هایاز تلسکوپ گالیله تا تلسکواکنش های ناخودآگاه و تقتاثیر گیاه خواری بر رشد وزمین زیر خلیج فارس تمدنی مغز انسان برای ایجاد تمداز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکژنها نقشه ایجاد ابزار هوسفرنامه سفر به بم و جنوب آیا احتمال دارد رویا از آنقش قهوه در سلامتیاطلاعاتی عمومی در مورد متشنج چیستکایروپاکتیک چیستسخن پاک و ثابتالکتروتاکسی(گرایش و حرکنقش غذاها و موجودات دريابیشتر کمردردها نیازی به حافظه و اطلاعات در کجاستگزیده ای از وبینار یا کنفشباهت زیاد بین سلول هاي عاوکرلیزوماب داروی جدید شچگونه هموساپينس بر زمین بحثی درباره احساسات متفاخطا در محاسبات چیزی کاملآیا ما تنها موجودات زنده عصب حقوق نورولووابزار بقای موجود زنده از چرا حیوانات سخن نمی گوینبررسی سیستم تعادلی بدن اداروی فامپیریدین یا نورلقارچ بی مغز در خدمت موجوداثرات مفید قهوههوش مصنوعی گوگل به کمک تشهوش مصنوعی الفاگوتو دی ان ای خاص ميتوکندريدرک و احساسمکانیزمهای دفاعی در برابارتباط هوش ساختار مغز و ژهوش عاطفی بیشتر در زنانتاثیر مشاهده بر واقعیت بروش صحبت کردن در حال تکاممرکز خنده در کجای مغز استاز تکنیکی تا مغز از مغز تواکسن سرطانتاثیر گیاه خواری بر رشد وزندگی هوشمند در خارج از زمغز انسان برای شادمانی طاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکژنها ، مغز و ارادهسفری به آغاز کیهانآیا احتمال دارد رویا از آنقش مهاجرت در توسعه نسل ابلندی در ذهن ما درک بلندیتغییر الگوی رشد مغزی با زکاربرد روباتهای ريزنانوسریعترین کامپیوتر موجودالتهاب شریان تمپورالنقشه مغزی هر فرد منحصر بهبا هوش مصنوعی خودکار روبحس چشایی و بویاییگزارش یک مورد جالب لخته وشش مرحله تکامل چشمايندگان چگونه خواهند دیدچگونه آن شکری که می خوریمبحثی درباره احساساتی غیرخطا در محاسبات چیزی کاملآیا مغز تا بزرگسالی توسععضلانی که طی سخن گفتن چقدابزار بقای موجود زنده از چرا حجم مغز گونه انسان دربررسی علل کمر درد در میانداروی تشنجی دربارداریقدم زدن و حرکت دید را تغیاثرات مضر ماری جواناهوش مصنوعی از عروسک تا کتولید سلولهای جنسی از سلدرک احساسات و تفکرات دیگما انسانها چه اندازه نزدارتباط انسانی، محدود به هوش عاطفی در زنان بیشتر اتاثیر نگاه ناظر هوشیار بروشهای نو در درمان دیسک بمرگ انتقال است یا نابود شاز تکینگی تا مغز از مغز تواسطه ها د رمسیر ایجاد مغتاثیر گیاه خواری بر رشد وزیباترین چیز در افزایش سمغز انسان برای شادمانی طاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملکژنهای هوش ، کدامندسلولهای بنیادی مصنوعی درآیا برای تولید مثل همیشه نقش هورمون های تیروئید دبه زودی شبکه مغزی به جای تغییر زودتر اتصالات مغزیکاربرد روباتهای ريز، در سرگیجه از شایعترین اختلاامیوتروفیک لترال اسکلرونقص در تشخیص هیجانات عامبارداری بدون رحمحس و ادراک (قسمت اول )گشایش دروازه جدیدی از طرششمین کنگره بین المللی سايا اراده آزاد توهم است یچگونه انتظارات بر ادراک بخش دیگری در وجود انسان هدفاع در برابر تغییر ساختآیا همه جنایت ها نتیجه بیمقالاتابزار بقای موجود زنده از چرا در مغز انسان، فرورفتبزرگ شدن مغز محدود به دورداروی جدید s3 در درمان ام قدرت انسان در نگاه به ابعاجزای پر سلولی بدن انسان هوش مصنوعی از عروسک تا کتوانایی مغز و دیگر اجزای درک تصویر و زبان های مخلتما انسانها چه اندازه نزدارتباط شگفت مغز انسان و فهوشیاری کوانتومیتاثیر نگاه انسان بر رفتاروشهای شناسایی قدرت شنوامراحل ارتقای پله پله کیهاز تکینگی تا مغز و از مغز وراپامیل در بارداریتاثیر گیاه خواری بر رشد وزیرفون داروی ضد ام اسمغز انسان رو به کوچک تر شاز تکینگی تا مغز از مغز تتاثیر درجه حرارت بر عملککلرال هیدرات برای خوابانسلسله مباحث هوش مصنوعیآیا بزرگ شدن مغز فقط در دنقش ژنتیک در درمان اختلابوزون هیگز چیستتغییر عمودی سر انسان از پکجای مغز مسئول پردازش تجسردرد و علتهای آنامگا سه عامل مهم سلامتچند جهانیبازگشت از آثار به سوی خداحس و ادراک (قسمت دوم )پمبرولیزوماب در بیماری چصرع و درمان های آنايا اراده آزاد توهم است یچگونه باغبانی باعث کاهش برنامه و ساختار پیچیده مدقیق ترین تصاویر از مغز اآیا هوش ارثی دریافتی از پتاثیر ویتامین دی بر بیماابزار بقای موجود زنده از چراروياها را به یاد نمی آبسیاری از بیماری های جدیداروی جدید ضد میگرنلوب فرونتال یا پیشانی مغاجزایی ناشناخته در شکل گاحساس گذر سریعتر زمانهوش مصنوعی از عروسک تا کتوازن مهمتر از فعالیت زیدرک عمیق در حیواناتما با کمک مغز خود مختاريمارتباط شگفت انگیز مغز انهوش، ژنتیکی است یا محیطیتاثیر نگاه انسان بر رفتاروشی برای بهبود هوش عاطفمزایای شکلات تلخ برای سلاز تکینگی تا مغز از مغز تورزش هوازی مرتب خیلی به قتاثیر انتخاب از طرف محیط زبان چهار حرفی حیات زمینمغز انسان رو به کوچکتر شداز تکینگی تا مغز- از مغز تاثیر رو ح و روان بر جسمکمردرد و علل آنسم زنبور ، کلیدی برای وارآیا تکامل و تغییرات ژنتینقش انتخاب از طرف محیط، نبیماری گیلن باره و بیمارثبت امواج الکتریکی در عصکشف مکانیسم عصبی خوانش پسردرد تنشنامروز دانش ژنتیک هیچ ابهچندین ماده غذایی که ماننبازسازي مغز و نخاع چالشی حس و ادراک قسمت چهارمپنج اکتشاف شگفت آور در موضررهای مصرف شکر و قند بر ای آنکه نامش درمان و یادشچگونه جمعیت های بزرگ شکل برین نت به جای اینترنتدلایلی که نشان میدهد ما بآیا هوش سریعی که بدون احسصفحه اصلیابزار بقای موجود زنده از چراروياها را به یاد نمی آتفاوت مغز انسان و میمون هداروی ضد تشنج با قابليت تلبخند بزن شاید صبح فردا زلرزش ناشی از اسیب به عصباخلاق و علوم اعصابهوش مصنوعی از عروسک تا کتوسعه برخی شغل ها با هوش درگیری قلب در بیماری ویرما تحت کنترل ژنها هستیم یارتباط شگفت انگیز مغز انهیچگاه از فشار و شکست نترتاثیر ویتامین دی بر بیماروشی جدید در درمان قطع نخمسیر دشوار تکامل و ارتقااز تکینگی تا مغز از مغز تورزش هوازی ، بهترین تمریتاثیر ترکیبات استاتین (سزبان و بیان، در سایه پیشرمغز ایندگان چگونه استاز تکینگی تا مغز- از مغز تاثیر رژیم گیاه خواری بر کمردرد با پوشیدن کفش مناسودمندی موجودات ابزی بر آیا خداباوری محصول تکاملنقش اتصالات بین سلولهای بیماری ای شبیه آلزایمر و جمجمه انسان های اولیهکشف مکانیسمی پیچیده در بسردرد سکه ایانفجار و توقف تکاملی نشاچه زیاد است بر من که در ایبحتی علمی درباره تمایل بحس و ادراک قسمت پنجمپوست ساعتی مستقل از مغز دضررهای شکر بر سلامت مغزایندرالچگونه جمعیت های بزرگ شکل برای پیش بینی آینده مغز ددندان ها را مسواک بزنید تآیا هشیاری کوانتومی وجودسوالات پزشکیفلج بل، فلجی ترسناک که آنابزار بقای موجود زنده از نزاع بین جهل و علم رو به پتفاوتهای جنسیتی راهی براداروی ضد تشنج با قابليت ت