دکتر سید سلمان فاطمی

متخصص داخلی مغز و اعصاب


کانال تلگرام دکتر فاطمی

آدرس مطب دکتر سلمان فاطم

آدرس دکتر زهره ابوطالبی

از نظر علم اعصاب اراده آزاد حقیقت است یا توهم

از نظر علم اعصاب اراده آزاد، حقیقت است یا توهم؟

تدريسی از دکتر توفیق مسرور از دانشکده تحقیقات برتر علوم دینی و لغتی در نجف اشرف

اراده آزاد، موضوع مناقشه از زمان های دور، در فلسفه و دیگر ميدان ها بوده است و این مسئله اي بسیار مهم در دین الهی است و بدون داشتن اراده آزاد، معنی ای برای تکلیف الهی وجود ندارد و بحث امروز در مورد اراده یا اختیار آزاد است و یا آنطور- که علمای علم اعصاب بیان می کنند- مغز ما خودش، به اختراع و ایجاد تصمیمات و انتخاب ها اقدام می کند و آن را اجرا می نماید و ما را به این توهم می اندازد که ما اراده آزاد داریم!

و برای اینکه اشکال طرح شده را بفمهیم، انجام یک آزمایش را از دید علمای اعصاب ببینیم.

فرض کنید می خواهیم چیزی را به طور آزاد، اراده کنیم از شما می خواهم فقط تصور کنید آن لحظه ای را که با آن می خواهید بر تکمه ضربه بزنید و باید در همان لحظه ای که آن را به یاد می آورید، بر تکمه ضربه بزنید. در تجربیات قرن گذشته پروفوسور بن جملی همین آزمایشی را- که گفتیم- در آزمایشگاه انجام داد و او از افرادی خواست تا تکمه را فشار دهند و او عددی را- که تحليلگر فعالیت مغزی نشان می دهد- مشخص می نماید و تفاوت بین این زمانها تعیین میشود.

نصب الکترودها و وصل آن به ارتباطات و ثبت وقایع داخل مغزی انجام میشود، تا اتفاقات داخل مغز و عضله و فشار دادن تکمه را نشان دهد.

آنچه دکتر بن جملی کشف کرد آن است که مغز ما مکانیسم های غیر هوشیار دارد که تصمیم می گيرد، مثلا قشر جلویی مغز، قشر پریتال را تحریک می کند یعنی این تصمیم در ابتدا غیر هوشیار است و قشر جداري، حرکات را مهیا می سازد سپس بیان این حرکات و تصمیمات به قشر حرکتی منتقل می گردد ولی شخص همچنان نمیداند که به صورت غیر هوشیار تصمیم گرفته است تا تکمه را فشار دهد. پس از اینکه پیام به قشر حرکتی منتقل می گردد و پس از 350 میلی ثانیه قشر حرکتی، تاکیدی را به قشر جداری میفرستد و شخص آگاه میشود و پس از 200 میلی ثانیه عضلات را تحریک میکند و با اراده بر تکمه فشار میدهد.

اگر بخواهیم این مراحل را خلاصه کنیم: مرحله اول بدون آگاهی برای تصمیم گیری در مغز است. در قسمت اول مرحله آماده سازی مخفی است که تقریبا 900 میلی ثانیه قبل از حرکت است پس از آن، آرام آرام فعالیت مغز آغاز میشود و زمان آگاه شدن از این فعالیت، حدود 300 میلی ثانیه قبل از حرکت است که فعالیت مغز تقریبا به حداکثر میرسد. سپس پیام به صورت ناآگاهانه به قشر حرکتی ارسال می شود و بعد مرحله ارادی ضربه زدن بر تکمه است.

(الگوی تصویری آن در فیلم تدریس و در پاورپوینت آن، موجود است. ) این تصویر، مراحل فعالیت مغز را نشان میدهد. پس اول مغز، به صورت غیر ارادی تصمیمی به حرکتی می گیرد و بعد از مدتی، دستور اجرا میدهد و در کمتر از یک ثانیه وارد منطقه ارادی مغز می شود.

بر اساس این نوع از تجربیات، برخی پژوهشگران نتیجه گرفته اند که تصمیمات ما همه اش ناآگاهانه است و از آنها گروهی، همه اراده آزاد را رد می کنند و آن را کاملا یک توهم می دانند و بیشتر اینها فیزیک دانها هستند.

بر اساس دیدگاه، دانشمندان را به چند دسته تقسیم می کنیم: دسته اول کاملا اراده آزاد را رد می کنند و به حتمی بودن عملکرد، به صورت صد در صد اعتقاد دارند(hard determinism).

در برابر گروه دیگری هستند که قائل به اراده کامل آزاد انسان هستند.

گروهی دیگر می گویند نه اراده کامل هست و نه اجبار کامل(hard incompatibilism) و گروه دیگر می گویند هم اراده آزاد ممکن است و هم اجبار کامل امکان دارد. (compatibilism) و اینها نوعی از اراده آزاد را برای انسان در نظر می گیرند.

در اینجا مقوله توهمی بودن اراده آزاد را مورد مناقشه قرار می دهیم. اکنون سوالی پیش می آید : اگر تصمیمات ما در منطقه غیر هوشیار رخ میدهد و ما فقط توهم و تصور اشتباه می کنیم که ما کسی هستیم که این کار را انجام داد، پس چرا ما این احساس قوی را داریم که ما کسی هستیم که اراده آزاد داریم؟ چرا تصور می کنيم ما تصمیم گرفتیم و ما انتخاب کردیم و چگونه تصمیم های غیر ارادی را توجیه و تفسیر کنیم؟ زیرا این اراده ها و تصمیمات، از بخش غیر هوشیار مغز ما منشا می گیرد. پژوهش گران روانشناس و علم اعصاب، با آزمایشاتی اینها را اثبات می کنند. ونمونه ای از آن را مطرح می کنیم ولی پیش از آن باید مقدماتی ساده را بفهمیم.

مغز ما همانطور که می دانید دو قسمت دارد: سمت راست و چپ و آنها وظایف مختلفی دارند از جمله تحلیل و بخشی دیگر از وظایف، نیازمند یکی از دو لوب راست یا چپ است و در برابر، قسمت هایی هست که وظایف را تنظیم می کند و وظایف لوب راست و چپ را با هم هماهنگ می سازد. در مغز ما میلیون ها سلول وجود دارد که دو قسمت را به هم مربوط می کند. پیامها و معلومات، دو قسمت را به هم ربط می دهد ولی اگر دو قسمت به روش طبیعی یا مصنوعی از هم جدا شوند، چه اتف

اقی می افتد؟

برای فهم این مطلب باید مقدمه ای را بدانیم. ما دو نیمه بینایی راست و چپ داریم. میدان بینایی راست، به سمت چپ مغز و ميدان بینایی چپ، به نیمکره راست می رود. در نیمکره چپ، اطلاعات سخن گفتن و بیان آنچه می بینید، وجود دارد و کسانی - که ارتباط دو نیمکره را از دست می دهند- اگر چیزی را در نیمه بینایی راست ببینند، میتوانند ان را به سادگی بیان کنند و بشناسند ولی همانطور که می بینيد اگر کلمات یا اشیا، در ميدان بینایی چپ آنها عرضه شود، به طور کامل از شناسایی آن ناتوان هستند

و همزمان و اگر از او بخواهیم چیزی را- که در نیمه چپ بینایی به او نشان داده میشود- با دست راست رسم کند، نمی تواند.

اگر چیزی در نیمه بینایی چپ باشد در قسمت پشتی نیمکره راست مغز دیده میشود و برای فهم آن، باید به نیمکره چپ بیاید و نیز برای آنکه چیزی را که در نیمکره چپ می بینید بتواند با دست راست بکشد همین انتقال باید صورت گیرد و وقتی ارتباط دو نیمکره مختل است چنین درک و چنین رسمی با دست راست انجام نمی شود، ولی به صورت ناخودآگاه میتواند با دست چپ، آن شی را رسم کند و پس از آنکه با دست چپ آن را در نیمه راست بینایی کشید، میتواند آن را بشناسد.

مطلب جالب اینکه اگر از این افراد سوال شود و به آنها به جای سوال شفاهی، تصاویری نشان داده شود و مثلا تصویر مرغ در نیمه راست بینایی آنها نشان داده شود و از فرد به جای آنکه از او خواسته شود تا اشیا را نام ببرد بخواهیم با دست راست چیزهایی- که روبرویش هست و مناسب آن چیزی است که در میدان بینایی راست دیده است- اشاره کند و با دست راست به آن چیزی اشاره کند که در میدان چپ بینایی دیده است طبیعتا همه افراد که در مغز خود این اختلال را دارند میتوانند جواب درست بدهند به شرطی که با دست راست به آن چیزی که در میدان راست بینایی می بینند اشاره کنند.

باز با دست چپ هم ميتواند زیرا این فرد از درک آنچه در نیمه چپ بینایی می بیند ناتوان است ولی با این حال دست چپ او میتواند به مطلب اشاره کند.(به صورت ناخودآگاه)

خوب اکنون اگر سوال شود و اگر از او در این حالت سوال شود جوابی بی ربط میدهد مثلا ممکن است بگوید بیل برای شستن فضولات مرغ استفاده میشود!! زیرا مطلب را نشناخته است و آنچه کشف شده است و تفسیر شده است، در نيمکره راست است.

پس در ميدان راست بینایی، انتخاب درست می کند و آگاهانه هم هست ولی در میدان چپ بینایی، باز انتخاب درست میکند ولی از علت آن، آگاه نیست و از روی غفلت و ناآگاهانه است یعنی بیمار، علت انتخاب ناآگاهانه خود را نمی داند و تفسیر مغزی او، یک نظریه را مطرح می کند و آن را به واقعیت مرتبط میسازد یعنی انسان برای تفکرات و برخوردها و رفتارها، کاملا وابسته به مغز خود است و این تفسیر منطقی را انجام می دهد.

خوب آزمایشات بسیاری از هر دو نوع وجود دارد- همانطور که گفتیم.

اگر بخواهیم آنچه را گفتیم خلاصه کنیم، این محققان می گویند ما دو امر را داریم: امر اول، تصمیماتی که در منطقه ناخودآگاه مغز انجام میشود سپس دستور به اجرا می دهد و قبل از اجراي آن، وارد منطقه ای با نام منطقه خودآگاه مغز می شود و این امر، بخشی از ثانیه قبل از شروع حرکت است. اما امر دوم و تجربیات دسته دوم: ما مجموعه ای از تشکیلات در مغز داریم که تحلیل منطقی تصمیم را انجام می دهد و سپس ما را به این توهم می اندازد که ما خودمان، آن افکار و تصمیمات را داشته ایم و خودمان، آن سخنان را گفته ایم و این سبب احساس آزادی اراده می شود و اگر بین دو امر را جمع کنیم، می فهمیم که آزادی اراده، چیزی جز توهم نیست!

اکنون چگونه با وجود این آزمایشات و تجارب، این ادعا را رد کنیم؟ اولا نیازمند چند امر هستیم اولا وقتی می گوییم ما اراده و آزادی داریم و می توانیم تصرفات خود را آگاهانه انجام دهیم، آیا این اراده و آزادی مطلق در همه برخوردها و در همه جزییات تصرفات و مداخلات ما و در همه سطوح است؟ جواب حتما منفی است. وقتی از اراده و آزادی، سخن می گوییم منظور آن نیست که م در همه سطوح وجود خود و در همه جزییات رفتارهای خود، آزادی اراده و آگاهی داریم.

این، امر اول است. اما امر دوم اینکه ما اعتقاد داریم مغز و ابزار هوش- که ابزار بقای منحصر به فردی است- و وظیفه اصلی مغز چیزی است که انتخاب طبیعی برمی گزیند زیرا مغز مشکلات بزرگی- که در محیط است- را حل می کند و نمونه های تقریبی زیادی را مطرح میکند و راه حل سریع ارائه میدهد. به همین دلیل انتخاب طبیعی ان را بر می گزیند پس وقتی این را فهمیدیم می گوییم بر اساس نوع اول آزمایشات، آزادی انتخاب و نیت در حقیقت،

@salmanfatemi

در آن لحظه ای است که شخص مورد آزمایش، وارد آزمایشگاه شده است و شروط آزمایش را پذیرفته است تا اندام خود را برای آزمایش حرکت دهد و این، قبل از آن است که فعالیت مغز برای انجام حرکت انجام شده باشد، و اینها قبل از آن است که بخواهد بر تکمه، ضربه بزند و اینها انتخاب و اختیار انسان را نشان میدهد و بعد از آن، حرکت دست و یا انگشتان و دیگر یافته های آزمایش انجام می شود یعنی او قبل از آن- که دست خود را بر تکمه ببرد- انتخاب کرده است وارد آزمایش بشود واین انتخاب آزاد از طرف فرد، مغز او را در معرض آزمایش مجددی قرار می دهد.

دوم: مغز با این همه اگر بخواهد اعتراض کند یا حرکت را انجام دهد فرایند بازگشت به درک و هوشیاری را بر می گزیند و این یعنی مغز حتی در دیدگاه کاملا مادی، به طور کاملا جدا و آگاه عمل نمی کند. و مغز به صورت کاملا جدا و نا آگاهانه عمل نمی کند و انسان میتواند حرکت و تصرف را به صورت هوشیار متوقف کند.- همانطور که گفتم- انسان اگر تصمیمات غیر هوشیار نداشت، بیشتر نیروی خود را در دقیق شدن در همه جزئیات صرف میکرد؛ در خوردن، در راه رفتن، رفتار، در بستن چشم، باز کردن چشم و دیگر موارد در همه موارد، مغز او مشغول جزییات می شد و به این ترتیب نقش و وظیفه مغز به عنوان ابزار بقا منتفی میشد و انتخاب طبیعی آن را انتخاب نمی کرد.

چهارم که نکته مهمی است: آزادی اختیار- همانطور که قبلا شرط کردیم- به معنی آن نیست آزادی ای - که از آن سخن می گوییم- همه جنبه های انسان را در بر بگیرد. آزادی انتخاب- که منظور ما هست- و می گوییم انسان دارای آن است چیزی است که باعث تمایز انسان از دیگر موجودات زنده بیولوژیک میشود. این موضع گیری ها در مورد انسان، اخلاقی و بین خیر و شر است و بین این دو، انسان باید مراجعه و نزاع داشته باشد مثلا موضع عدل و موضع ایثار و دیگر موارد عادی- که در آنها برخوردها و تضادهای دروني وجود دارد.

نکته پنجم در مورد انتخاب، نقص و خطا در روشی است که این دانشمندان در نفی آزادی انتخاب، بر آن تکیه می کنند- همان انتخاب آزادی که از آن سخنی می گوییم. این انتخاب آزاد، اختیار در سطح روح است و در سطح جسم نیست و این آزادی، در بدن، فقط به همان اندازه آشکار می شود که اختیار، در اجزای دستگاه تلفن، خود را نشان میدهد!!

آن را در ابتدا در مغز فرض کردن، این روشی اشتباه است و روح، از جهان دیگری است و از جهان بدن های دنیوی ما نیست. جهانی- که روح در آن هست- با جهان بدن، در تماس نیستند. بله ارتباط و تواصل بین آنها هست و روح، مسلط بر جسم است ولی تماسی بین دو عالم نیست. اما کسی- که بر ما اشکال کند و بگويد چیزی مانند جهان دیگر وجود ندارد و بگوید چنین چیزی را در این عالم نمی بینیم- به اومی گوییم از نظر علمی این اشکال پیش نمي آید، به خصوص وقتی به او آن چیزی را بگوییم که سید احمد الحسن ع در کتاب توهم الحاد بیان کرد.

مثلا در مباحث فیزیک و فیزیک کوانتومی و کوسمولوژی(کیهان شناسي)، بسیار ممکن است که چند جهانی وجود داشته باشد و جهان هایي موازی با جهان ما موجود باشد و ممکن است موجودات زنده دیگری مثلا گراویتون (ریسمان گراویتون) بتوانند از یک جهان به جهان دیگر پیام ها را منتقل کنند و ارتباطی بین جهان ها باشد و بر عالم جسمانی ما تاثیر گذار باشد(ریسمان گراویتون، مسئول ایجاد جاذبه در زمین است). پس در مورد این اشکال می گوییم این اشکال بر مبنای اصول علمی نیست.

در نکته ششم می گویم چیزی در انسان وجود دارد که دانشمندان در برابر تفسیر آن، عاجز می شوند. امکان ندارد انتخاب ایثار حقیقی، از مغز منشأ بگيرد زیرا مغز، مجموعه ای بیولوژیک و دارای خودخواهی ژنتیکی است و قانون خودخواهی ژنتیکی، بر آن مسلط است و محکوم به این قانون می باشد و حتی اگر گفته شود، ایثار حقیقی ای- که انسان به آن دست می زند- و انسان تنها موجود زنده ای است که دست به ایثار حقیقی می زند بدون آنکه منفعتی را به دست بیاورد- حتی اگر گفته شود ایثار حقیقی احتمالی است که انسان از میان احتمالات بسیار دیگری می تواند به دست بیاورد- اگر نمونه ای را که افراد قائل به توهمی بودن آزادی انتخاب، می گویند در نظر بگیریم- چگونه مغز به این سناریو دست بزند تا انسان را بفریبد و به استمرار ایثار حقیقی دست بزند؟! یعنی به روش ناخوداگاه است؟!

امری مهمتر آن که مغز چگونه عواطف را ایجاد و بر پا می کند تا انسان، ایثار حقیقی را دوست بدارد و به سوی آن، متمایل شود.

حتی اگر هیچ کس دیگری چنین کاری نکند، همه تصور می کنند که رفتاری بلند است و کسی را- که آن را انجام میدهد- دوست دارند.

@salmanfatemi

امکان ندارد این از ناخوداگاه حاصل شود و- آنطور که قائلان به توهمی بودن اراده آزاد می گویند- توهمی نیست.

می گویم مسئله انتخاب و اراده آزاد- که ما به آن اعتقاد داریم و انتخاب بین شر و خیر را انجام میدهد- این است که مثلا با انتخاب خود، اخلاق الهی یا اخلاق شیطانی را برگزینیم.

خیر، با تعریف خیلی ساده اراده خدا است و اراده ای است- که خدای سبحان وتعالی آن را می خواهد- و این اراده، در همه زمان ها اراده یک مرد يعني خلیفه خداست و او چیزی جز آنچه خدا بخواهد، نمی خواهد و این اخلاق، اخلاق خدای سبحان و تعالی است و اخلاق مردی است که خلیفه خدا در همه زمان ها می باشد.

و همه شر، اراده نفس و اهل و عشیره یا جماعت و دیگر موارد در برابر اراده خدای سبحان است.

این همه مطلب، با تعریفی ساده است.

و اگر بخواهیم مسئله را خلاصه کنیم انتخاب یا اراده آزاد بین این دو مورد نوسان میکند و این همانگونه است که سید احمد الحسن بیان کرده است. انسان همیشه میان سه امر است و این سه امر، نور و نفس و ظلمت است یا بگوییم الله، نفس و جهل یا بگوییم، رسولان خدا از فرشتگان و ارواح پاک و نفس و شیطان و سربازان او

و انتخابی- که درباره آن سخن می گوییم در همه جزییات نیست بلکه انتخاب یک جهت است. این انتخاب یا انتخاب جهت نور یا الله سبحان و تعالی و جهت رسولان خدای سبحان وتعالی یا جهت تاریکی و جهل و نفس است.

الحمد لله رب العالمین از شما برای حضورتان تشکر میکنم

دکتر توفیق مسرور


آدرس مطب : اصفهان ، خیابان آمادگاه ، روبروی داروخانه سپاهان ، مجتمع اطبا ، طبقه اول
تلفن : 32223328 - 031

نظرات کاربران درباره این مطلب :

برای متن پیام فقط از حروف فارسی استفاده کنید .
این فرم صرفا جهت دریافت نظرات ، پیشنهادات و انتقادات کاربران در مورد مطلب فوق میباشد .
به سوالات پزشکی در این بخش پاسخ داده نمیشود .
از ارسال پیام های تبلیغاتی در این بخش خودداری نمایید .
حداکثر طول مجاز برای متن پیام 500 کاراکتر است .
نام و فامیل :
تلفن :
ایمیل :
متن پیـام :
تئوری تکامل امروز در درمچند جهانیدرمان های علامتی در ام اسپیشرفتی مستقل از ابزار هسایتهای دیگراز تکینگی تا مغز و از مغز فرگشت و تکامل تصادفی محض تاثیر گیاه خواری بر رشد وچگونه باغبانی باعث کاهش رمز و رازهای ارتباط غیر کآیا احتمال دارد رویا از آاز تکینگی تا مغز از مغز تلزوم سازگاری قانون مجازاتاثیر داروهای ضد التهاب چرا بیماری های تخریبی مغروشی برای بهبود هوش عاطفافراد آغاز حرکت خودشان ربوزون هیگز چیستما انسانها چه اندازه نزدتاثیر رژیم گیاهخواری بر هوش مصنوعی گوگل به کمک تشزونا به وسیله ویروس ابله انعطاف پذیری مکانیسمی علبار سنین ابزار هوشمندی امرکز حافظه کجاستثبت امواج الکتریکی در عصهوش احساسیسفرنامه سفر به بم و جنوب ایرادهای موجود در خلقت ببحثی درباره احساساتی غیرمغز چگونه صداها را فیلتر حافظه و اطلاعات در کجاستهستی ما پس از شروعی چگال ساخت شبکه عصبی با الفبایساختار شبکه های مغزی ثابابزار بقای موجود زنده از بررسی سیستم تعادلی بدن امغز بزرگ چالش است یا منفعخدا موجود استورزش بهترین درمان بیش فعکایروپاکتیک چیستشبیه سازی میلیون ها جهان اختلال در شناسایی حروف و تمساح حد واسط میان مغز کونقش اتصالات بین سلولهای داروهای مصرفی در ام اسکمردرد با پوشیدن کفش مناگامی در درمان بیماریهای عوامل موثر در پیدایش زباارتباط شگفت انگیز مغز انتئوری تکامل در پیشگیری و چندین ماده غذایی که مانندرمان ژنتیکی برای نوآوریپاسخ گیاهان در زمان خورداز تکینگی تا مغز از مغز تفراموش کارها باهوش تر هستاثیر گیاه خواری بر رشد وچگونه جمعیت های بزرگ شکل رویا و خبر از آیندهآیا احتمال دارد رویا از آاز تکینگی تا مغز- از مغز لزوم سازگاری قانون مجازاتاثیر داروی ضد تشنج سدیم چرا حیوانات سخن نمی گوینروشی جدید در درمان قطع نخافزایش قدرت ادراکات و حسبیماری های مغز و اعصاب و ما با کمک مغز خود مختاريمتاثیر عصاره تغلیظ شده گیهوش مصنوعی گوگل به کمک تشزیباترین چیز در افزایش ساولین هیبرید بین انسان وبارداری بدون رحممرکز خنده در کجای مغز استجمجمه انسان های اولیههوش احساسیسفرنامه سفر به بم و جنوب اگر نعمت فراموشی نبود بسبخش دیگری در وجود انسان همغز ناتوان از توجیه پیداحس چشایی و بویاییو هر کس تقوای خدا پیشه کنسازگاری با محیط بین اجزاابزارهای بقای موجود زندبررسی علل کمر درد در میانمغز بزرگ چالشهای پیش روخطا در محاسبات چیزی کاملورزش در کمر دردکاربرد روباتهای ريزنانوشبیه سازی سیستم های کواناختلالات مخچهتنفس هوازی و میتوکندرینقش حفاظتی مولکول جدید دداروهای ضد بیماری ام اس وکنفرانس تشنج هتل کوثر اصگاهی لازم است برای فهم و عوامل ایجاد لغت انسانی و ارتباط غیرکلامی بین انساتا 20 سال آینده مغز شما به چه زیاد است بر من که در ایدرمان جدید میگرن با انتی پختگی پس از چهل سالگي به از تکینگی تا مغز از مغز تفراموشی همیشه هم بد نیستتاثیر گیاه خواری بر رشد وچگونه جمعیت های بزرگ شکل رویا بخشی حقیقی از زندگی آیا برای تولید مثل همیشه از تکینگی تا مغز- از مغز ممانتین یا آلزیکسا یا ابتاثیر درجه حرارت بر عملکچرا حجم مغز گونه انسان درروشی جدید در درمان سکته مافسردگی و اضطراب در بیمابیماری گیلن باره و بیمارما تحت کنترل ژنها هستیم یتاریخ همه چیز را ثبت کردههوش مصنوعی الفاگوزیرفون داروی ضد ام اساولین مورد پیوند سر در انبازگشت از آثار به سوی خدامرگ انتقال است یا نابود شجنسیت و تفاوت های بیناییهوش عاطفی بیشتر در زنانسفرنامه سفر به بم و جنوب اگر نعمت فراموشی نبود بسبرنامه و ساختار پیچیده ممغز و سیر تکامل ان دلیلی حس و ادراک (قسمت اول )وقت نهيب هاي غير علمي گذشسخن پاک و ثابتابزارهای پیشرفته ارتباط بزرگ شدن مغز محدود به دورمغز بزرگ و فعال یا مغز کوخطا در محاسبات چیزی کاملوزوز گوشکاربرد روباتهای ريز، در شباهت زیاد بین سلول هاي عاختلالات حرکتی در انسانتنفس هوازی و میتوکندرینقش حیاتی تلومر دی ان آ دداروی فامپیریدین یا نورلکنگره بین المللی سردرد دگاهی مغز بزرگ چالش استعواملی که برای ظهور لغت اارتروز یا خوردگی و التهاارزش حقیقی زبان قسمت اولتاثیر مشاهده بر واقعیت بچهار میلیارد سال تکامل بدرمانهای بیماری پارکینسپرورش مغز مینیاتوری انسااز تکینگی تا مغز از مغز تفرایند تکامل و دشواری هاتاثیر گیاه خواری بر رشد وچگونه حافظه را قویتر کنیرویا تخیل یا واقعیتآیا بزرگ شدن مغز فقط در داز تکینگی تا مغز- از مغزتمنابع انرژي پاک سرچشمه حتاثیر درجه حرارت بر عملکچرا در مغز انسان، فرورفتريتوکسيمب در درمان ام اسالکتروتاکسی(گرایش و حرکبیماری ای شبیه آلزایمر و ماه رجبتبدیل تراکت صوتی مصنوعی هوش مصنوعی از عروسک تا کزبان مشترک ژنتیکی موجودااولین تصویر در تاریخ از سبازسازي مغز و نخاع چالشی مراحل ارتقای پله پله کیهجنسیت و تفاوت های بیناییهوش عاطفی در زنان بیشتر اسفری به آغاز کیهاناگر تلاش انسان امروز برابرین نت به جای اینترنتمغز آیندگان چگونه است ؟حس و ادراک (قسمت دوم )وقتی فهمیدی خطا کردی برگسریعترین کامپیوتر موجودابزارهای بقا از نخستین هبزرگ شدن تقریبا ناگهانی مغز حریص برای خون، کلید تخطرات هوش مصنوعییک پیشنهاد خوب برای آسان کجای مغز مسئول پردازش تجشباهت زیاد بین سلول هاي عاختلالات صحبت کردن در انتو دی ان ای خاص ميتوکندرينقش خرچنگ های نعل اسبی درداروی تشنجی دربارداریکنگره بین المللی سردرد دگذر زمان کاملا وابسته به عوارض ازدواج و بچه دار شدارزش حقیقی زبان قسمت دومتاثیر نگاه ناظر هوشیار بچهار ساعت پس از کشتار خوکدرک فرد دیگر و رفتارهای اآلزایمراز تکینگی تا مغز از مغز تفرایند حذف برخی اجزای مغتاثیر گیاه خواری بر رشد ونگاه محدود و تک جانبه، مشرویاها از مغز است یا ناخوآیا تکامل و تغییرات ژنتیاز تکینگی تا مغز، از مغز منبع خواب و رویاتاثیر درجه حرارت بر عملکچراروياها را به یاد نمی آریواستیگمینالتهاب شریان تمپورالبیماری ای شبیه ام اس مولتماپروتیلینتبدیل سلولهای محافط به سهوش مصنوعی از عروسک تا کزبان چهار حرفی حیات زمیناولین سلول مصنوعیبحتی علمی درباره تمایل بمزایای شکلات تلخ برای سلجهش های ژنتیکی مفید در ساهوش عاطفی در زنان بیشتر اسلولهای بنیادی مصنوعی درابزار هوش در حال ارتقا ازبرای پیش بینی آینده مغز دمغز انسان ایا طبیعتا تماحس و ادراک قسمت چهارمویتامین E برای فعالیت صحسرگیجه از شایعترین اختلاابزارهای بقا ازنخستین همبسیاری از بیماری های جدیمغز زنان جوانتر از مغز مردفاع در برابر تغییر ساختیکی از علل محدودیت مغز امکرونا چه بر سر مغز می آورشش مرحله تکامل چشمادامه بحث تکامل چشمتولید سلولهای جنسی از سلنقش داروهاي مختلف معروف داروی جدید s3 در درمان ام کندر در بیماریهای التهابگربه شرودینگر و تاثیر مشعید نوروز مبارکارزش حقیقی زبان قسمت سومتاثیر نگاه انسان بر رفتانوار مغزی روشی مهم در تشخدرک و احساسآیا ممکن است موش کور بی ماز تکینگی تا مغز از مغز تفرد حساس از نظر عاطفی و بتاثیر گیاه خواری بر رشد ونگاه انسان محدود به ادرارویاهای پر رمز و حیرتی درآیا جهش های ژنتیکی، ویروازدواج های بین گونه ای، رمنشأ اطلاعات و آموخته ها تاثیر درجه حرارت بر عملکچراروياها را به یاد نمی آریسدیپلام تنها داروی تایامیوتروفیک لترال اسکلروبیماری بیش فعالیمبانی ذهنی سیاه و سفیدتری فلوپرازینهوش مصنوعی از عروسک تا کزبان و کلمه حتی برای کساناوکرلیزوماب داروی جدید شبحث درباره پیدایش و منشامسیر دشوار تکامل و ارتقاجهش های ژنتیکی غیر تصادفهوشیاری کوانتومیسلسله مباحث هوش مصنوعیابزار بقای موجود زنده از برخی نکات از گاید لاین پرمغز انسان برای ایجاد تمدحس و ادراک قسمت پنجمویتامین E در چه مواد غذایسردرد میگرن در کودکانابزارهای بقای از نخستین تفاوت مغز انسان و میمون همغزهای کوچک بی احساسدقیق ترین تصاویر از مغز ایافته های نوین علوم پرده کشف مکانیسم عصبی خوانش پششمین کنگره بین المللی ساداراوون تنها داروی تاییتوانایی مغز و دیگر اجزای نقش روزه داری در سالم و جداروی جدید ضد میگرنکوچک شدن مغز از نئاندرتاگزیده ای از وبینار یا کنفعامل کلیدی در کنترل کارآعارضه جدید ویروس کرونا ساز نشانه ها و آثار درک شدتاثیر نگاه انسان بر رفتانورون هاي مصنوعی می تواندرک احساسات و تفکرات دیگآیا ما تنها موجودات زنده از تکینگی تا مغز از مغز تقیچی ژنتیکیتاثیر گیاه خواری بر رشد ونگاهی بر قدرت بینایی درارویای شفافآیا جهش ژنتیکی و تنظیم اجاستفاده از هوش مصنوعی در مولتیپل اسکلروز در زنان تاثیر درجه حرارت بر عملکنزاع بین جهل و علم رو به پرژیم های غذایی و نقش مهم امید درمان کرونا با همانبیماری تی تی پیمجموعه های پر سلولی بدن متری فلوپرازینهوش مصنوعی از عروسک تا کزبان و بیان نتیجه ساختماايندگان چگونه خواهند دیدبحثی در مورد نقش ویتامينمشکلات نخاعیجهشهای مفید و ذکاوتی که دهوش، ژنتیکی است یا محیطیسم زنبور ، کلیدی برای وارابزار بقای موجود زنده از برخی اثرات مضر ویتامین دمغز انسان برای شادمانی طحس و ادراک قسمت سومویتامین دی گنجینه ای بزرسردرد و علتهای آنابزارهای دفاعی و بقای موتفاوتهای جنسیتی راهی برامغزتان را در جوانی سیمکشدلایلی که نشان میدهد ما بیادگیری مهارت های جدید دکشف مکانیسمی پیچیده در بصرع و درمان های آنادغام میان گونه های مختلتوازن مهمتر از فعالیت زینقش رژیم غذایی بر رشد و اداروی ضد تشنج با قابليت تکووید نوزده و خطر بیماریگزارش یک مورد جالب لخته وگشایش دروازه جدیدی از طرعدم توقف تکامل در یک اندااز نظر علم اعصاب یا نرووستاثیر ویتامین دی بر بیمانورون های ردیاب حافظهدرک تصویر و زبان های مخلتآیا مغز تا بزرگسالی توسعاز تکینگی تا مغز از مغز تقانون مندی نقشه ژنتیکی متاثیر گیاه خواری بر رشد ونگاهی بر توانایی اجزاي بروبات های ریز در درمان بیآیا خداباوری محصول تکاملاستیفن هاوکینگ در مورد همواد کوانتومی جدید، ممکنتاثیر درجه حرارت بر عملکنزاع بین علم و نادانی رو رژیم غذایی حاوی تخم مرغ وامگا سه عامل مهم سلامتبیماری ضعف عضلات نزدیک بمحل درک احساسات روحانیتسلیم شدن از نورون شروع مهوش مصنوعی از عروسک تا کزبان و بیان، در سایه پیشرايا اراده آزاد توهم است یبحثی جالب درباره محدودیتمشکلات بین دو همسر و برخیجهشهای مفید و ذکاوتی که دهیچگاه از فشار و شکست نترسودمندی موجودات ابزی بر ابزار بقای موجود زنده از برخی اختلالات عصبی مثانهمغز انسان برای شادمانی طحساسیت روانی متفاوتواکنش های ناخودآگاه و تقسردرد تنشناثر مضر مصرف طولانی مدت رتقلید مرحله ای نسبتا پیشنقش قهوه در سلامتیدندان ها را مسواک بزنید تیادآوری خواب و رویاکشف ارتباط جدیدی از ارتبضررهای مصرف شکر و قند بر ادغام دو حیطه علوم مغز و توسعه برخی شغل ها با هوش نقش رژیم غذایی در رشد و اداروی ضد تشنج با قابليت تکودک ایرانی که هوش او از پمبرولیزوماب در بیماری چعسل طبیعی موثر در کنترل باز نظر علم اعصاب اراده آزتاثیر ویروس کرونا بر مغز نوروپلاستیسیتی چیستدرک عمیق در حیواناتآیا همه جنایت ها نتیجه بیاز تکینگی تا مغز از مغز تقانونمندی و محدودیت عالمتاثیر گیاه خواری بر رشد وناتوانی از درمان برخی ویروح رهاییآیا دلفین ها می تواند از استیفن هاوکینگ در تفسیر موجود بی مغزی که می تواندتاثیر درجه حرارت بر عملکنزاع بین علم و جهل رو به پراه های جدید برای قضاوت رامروز دانش ژنتیک هیچ ابهبیماریهای تحلیل عضلانی امحل درک احساسات روحانی دتشنج چیستهوش مصنوعی از عروسک تا کمزبان و تکلم برخی بیماریهايا اراده آزاد توهم است یبحثی در مورد نقش کلسیم و مشکلات روانپزشکی پس از سجاذبه و نقش آن در شکلگیریهاوکينگ پیش از مرگش رسالسیاهچاله و تکینگی ابتدایابزار بقای موجود زنده از برخی بیماری ها که در آن بمغز انسان رو به کوچک تر شخلاصه ای از مطالب همایش مواکسن کرونا از حقیقت تاتسردرد سکه ایاثرات فشار روحی شدیدتلقین اطلاعات و حافظهنقش مهاجرت در توسعه نسل ادو ویژگی انتزاع و قدرت تجژن هوش و ساختارهای حیاتی کشف جمجمه ای درکوه ایرهوضررهای شکر بر سلامت مغزارتقا و تکامل سنت آفرینش توصیه های غیر دارویی در سنقش زبان در سلطه و قدرت اداستانها و مفاهیمی اشتباکودکان میتوانند ناقل بی پنج اکتشاف شگفت آور در موعصب حقوق نورولوواز نظر علم اعصاب اراده آزتاثیر ژنها بر اختلالات خنوشیدن چای برای مغز مفید درگیری قلب در بیماری ویرآیا هوش ارثی دریافتی از پاز تکینگی تا مغز از مغز تقارچ بی مغز در خدمت موجودتاثیر گیاه خواری بر رشد وناتوانی در شناسایی چهره روزه داری و بیمار ی ام اس آیا دست مصنوعی به زودی قااستخوان های کشف شده، ممکموجودات مقهور ژنها هستندتاثیر درجه حرارت بر عملکنظام مثبت زندگیراه های جدید برای قضاوت رانفجار و توقف تکاملی نشابیهوش کردن در جراحی و بیممحدودیت های حافظه و حافظتشنج و حرکات شبه تشنجی قاهوش مصنوعی از عروسک تا کمزبان و شناخت حقیقت قسمت چای آنکه نامش درمان و یادشبحثی در مورد عملکرد لوب فمشکلات روانپزشکی در عقب حقیقت قربانی نزاع بین بی هاوکينگ پیش از مرگش رسالسیاره ابلهانابزار بقای موجود زنده از برخی بیماری های خاص که بدمغز انسان رو به کوچکتر شدخواندن ، یکی از شستشو دهنواکسن سرطانسرعت فکر کردن چگونه استاثرات مفید قهوهتلاش هایی در بیماران قطع نقش محیط زندگی و مهاجرت دديدن با چشم بسته در خواب ژن یا نقشه توسعه مغز و نقگنجینه ای به نام ویتامین طوفان فقر و گرسنگی و بی سارتوکين تراپی روشی جديد توصیه هایی در مصرف ماهینقش زبان در سلطه و قدرت ادر مانهای کمر دردکودکان خود را مشابه خود تکوری گذرای ناشی از موبایپوست ساعتی مستقل از مغز دعضلانی که طی سخن گفتن چقداز آغاز خلقت تا نگاه انساتاثیر کلام در آیات کلام بنوعی سکته مغزی ، وحشتناک درگیری مغز در بیماری کویآیا هوش سریعی که بدون احساز تکینگی تا مغز از مغز تقبل از انفجار بزرگتاثیر گیاه خواری بر رشد ونخاع ما تا پایین ستون فقرروش مقابله مغز با محدودیآیا رژیم غذایی گیاهی سلااصول سلامت کمرمیهمانهای ناخوانده عامل تاثیر درجه حرارت بر عملکنظریه تکامل در درمان بیمراه پیروزی در زندگی چیستانواع سکته های مغزیبیوگرافیمخچه فراتر از حفظ تعادلتشنج عدم توازن بین نورون هوش مصنوعی در کامپیوترهازبان و شناخت حقیقت قسمت اایندرالبحثی درباره هوش و تفاوتهمشاهده آینده از روی مشاهحقیقت خواب و رویاهدف یکسان، در مسیرهای متسیاره ابلهانابزار بقای موجود زنده از برخی توجهات در ببمار پارمغز ایندگان چگونه استخواب سالم عامل سلامتیواکسنی با تاثیر دوگانه اشلیک فراموشیاثرات مضر ماری جواناتلاشی برای درمان قطع نخانقش نظام غذایی در تکامل مدی متیل فومارات(زادیوا)(ژنها نقشه ایجاد ابزار هوگویید نوزده و ایمنی ساکتطی یکصد هزار سال اخیر هرچارتباط میکروب روده و پارتوضیحی ساده در مورد هوش منقش سجده بر عملکرد مغزدر چه مرحله ای از خواب ، رکی غایب شدی تا نیازمند دلپیموزایدمقالاتاز انفجار بزرگ تا انفجار فلج بل، فلجی ترسناک که آنتاثیر کپسول نوروهرب بر نچیزی خارج از مغزهای ما نیدرگیری مغز در بیماران مبآیا هشیاری کوانتومی وجوداز تکینگی تا مغز از مغز تقدم زدن و حرکت دید را تغیتاثیر گیاه خواری بر رشد ونخستین تصویر از سیاهچالهروش های صرفه جویی در ایجاآیا رژیم غذایی گیاهی سلااضطراب و ترسمیگرن سردردی ژنتیکی که بتاثیر درجه حرارت بر عملکهفت چیز که عملکرد مغز تو راست دستی و چپ دستیانگشت نگاری مغز نشان میدبیوگرافیمخچه ، فراتر از حفظ تعادلتغییر الگوی رشد مغزی با زهوش مصنوعی در خدمت خلق وحزبان و شناخت حقیقت قسمت دایا کوچک شدن مغزانسان البحثی درباره هوش و تفاوتهمعنی روزهحقیقت راستین انسان علم بهدف از تکامل مغزسیر آفرینش از روح تا مغز ابزار بقای موجود زنده از برخی سلولهای عصبی در تلامغز ابزار برتر بقاخواب سالم عامل سلامتی و یواسطه ها د رمسیر ایجاد مغشنا در ابهای گرم جنوب نیاجزای پر سلولی بدن انسان تلاشی تازه برای گشودن معنقش هورمون های تیروئید ددژا وو یا اشنا پنداریژنها ، مغز و ارادهگوشه بیماری اتوزومال رسسظهور امواج مغزی در مغز مصارتباط چاقی و کاهش قدرت بتکامل چشمنقش غذاها و موجودات دريادر هم تنیدگی کوانتومی و پدرمان های بیماری آلزایمرپیچیدگی های مغزی در درک زتاثیر ویتامین دی بر بیمااز تلسکوپ گالیله تا تلسکفلج خوابتاثیر کپسول نوروهرب بر تچگونه مغز پیش انسان یا همدرگیری اعصاب به علت میتوآیا واکنش های یاد گرفته واز تکینگی تا مغز از مغز تقدرت انسان در نگاه به ابعتاثیر گیاهخواری بر رشد و نرمش های مفید در سرگیجهروش هایی ساده برای کاهش اآیا راهی برای رفع کم آبی اطلاعاتی عمومی در مورد ممیگرن شدید قابل درمان استاثیر رو ح و روان بر جسمهفت سین یادگاری از میراث رشته نوروایمونولوژی و نقاندوهگین نباش اگر درب یا بیان ژن های اسکیزوفرنی دمخچه ابزاري که وظیفه آن فتغییر زودتر اتصالات مغزیهوش مصنوعی در خدمت خلق وحزبان و شناخت حقیقت قسمت سایا ابزار هوشمندی یا مغز بحثی درباره هوش و تفاوتهمغز فکر میکند مرگ برای دیحمله ویروس کرونا به مغزهدف از خلقت رسیدن به ابزاسیستم تعادلی بدنابزار بقای موجود زنده از برخی سيناپسها طی تکامل و مغز از بسیاری حقایق می گرخواب عامل دسته بندی و حفطوراپامیل در بارداریشناخت و معرفت، و نقش آن داجزایی ناشناخته در شکل گتلاشی جدید در درمان ام اسنقش هورمون زنانه استروژندژاوو یا آشناپنداریژنهای مشترک بین انسان و وگوشت خواری یا گیاه خواریعلم به ما کمک میکند تا موارتباط هوش ساختار مغز و ژتکامل ابزار هوش ، راه پر نقش غذاها و موجودات دريادرمان های جدید میگرنپیوند مغز و سر و چالشهای صفحه اصلیاز تلسکوپ گالیله تا تلسکفلج خواب چیستتاثیر کپسول نوروهرب بر سچگونه هموساپينس بر زمین ذهن چند جانبه نیازمند نگآیا آگاهی پس از مرگ از بیاز تکینگی تا مغز از مغز تلوب فرونتال یا پیشانی مغتاثیر انتخاب از طرف محیط نرمشهای مهم برای تقویت عروش صحبت کردن در حال تکامآیاما مقهور قوانین فیزیکاطلاعاتی عمومی در مورد ممیدان مغناطيسي زمین بشر تاثیر رژیم گیاه خواری بر همیشه عسل با موم بخوریمرشد مغز علت تمایل انسان بانسان قدیم در شبه جزیره عبیست تمرین ساده برای جلومدارک ژنتیکی چگونه انسانتغییر عمودی سر انسان از پهوش مصنوعی درمانگر کامپیزبان، وسیله شناسایی محیطایا بیماری ام اس (مولتیپبحثی درباره هوش و تفاوتهمغز ما کوچکتر از نیم نقطهحوادث روزگار از جمله ویرهزینه ای که برای اندیشیدسیستم دفاعی بدن علیه مغز ابزار بقای موجود زنده از بررسي علل احتمالي تغيير مغز به تنهایی برای فرهنگ خودآگاهی و هوشیاريورزش هوازی مرتب خیلی به قشناسایی سلول های ایمنی ااحساس گذر سریعتر زمانتمایل زیاد به خوردن بستننقش ژنتیک در درمان اختلادانشمندان ژنی از مغز انسژنهای هوش ، کدامندگیاه خواری و گوشت خوار کدعلایم کمبود ویتامین E را ارتباط انسانی، محدود به تکامل زباننقش غذاها و موجودات دريانقشه مغزی هر فرد منحصر بهدرمان های جدید در بیماری پیوند سر، یکی از راه حلهاسوالات پزشکیاز تکنیکی تا مغز از مغز تفیلمی بسیار جالب از تغییتاثیر کپسول نوروهرب بر سچگونه آن شکری که می خوریمرقیبی قدرتمند در برابر مآیا امکان بازسازی اندامهاز تکینگی تا مغز از مغز تلبخند بزن شاید صبح فردا زتاثیر ترکیبات استاتین (سچرا مغزهای ما ارتقا یافت روشهای نو در درمان دیسک بآزمون ذهنی گربه شرودینگربلندی در ذهن ما درک بلندیمکانیزمهای دفاعی در برابتاثیر رژیم گیاه خواری بر هوموارکتوس ها ممکن است دزمین زیر خلیج فارس تمدنی انسان جدید از چه زمانی پابیشتر کمردردها نیازی به مروری بر تشنج و درمان هایتغییرات منطقه بویایی مغزهوش مصنوعی درخدمت خلق وحسفر نامه سفر به بم و جنوب ایا بدون زبان میتوانیم تبحثی درباره هوش و تفاوتهمغز مادران و کودکان در زمحافظه و اطلاعات در کجاست هزینه سنگین انسان در ازاسکته مغزیابزار بقای موجود زنده از بررسی و اپروچ جدید بر بیممغز برای فراموشی بیشتر کخودآگاهی و هوشیاريورزش هوازی ، بهترین تمریکاهش التهاب ناشی از بیماشواهدی از دنیسوان(شبه نئاخلاق و علوم اعصابتمدن قدیمی ای در جنوب ایرنقش آتش در رسیدن انسان بهدانشمندان روش هاي جدیدی کلرال هیدرات برای خوابانگالکانزوماب، دارویی جدیعلایم کمبود ویتامین E را ارتباط شگفت مغز انسان و فتکامل ساختار رگهای مغزی نقص در تشخیص هیجانات عامدرمان های رایج ام اسپیشینیان انسان از هفت میپیامهای کاربراناز تکینگی تا مغز از مغز تفیزیکدانان ماشینی برای تتاثیر گیاه خواری بر رشد وچگونه انتظارات بر ادراک رموزی از نخستین تمدن بشرآیا انسان با مغز بزرگش اخاز تکینگی تا مغز از مغز تلرزش ناشی از اسیب به عصبتاثیر دپاکین بر بیماری مچرا پس از بیدار شدن از خوروشهای شناسایی قدرت شنواإِلَهِي هَبْ لِي كَمَالَبه زودی شبکه مغزی به جای ما انسانها چه اندازه نزدتاثیر رژیم گیاه خواری بر هوش مصنوعی می تواند بر احزندگی هوشمند در خارج از زانسان عامل توقف رشد مغزبا هوش مصنوعی خودکار روبمرکز هوشیاری، روح یا بدن تغییرات تکاملی سر انسان هوش مصنوعی ساخته هوش طبیسفرنامه سفر به بم و جنوب ایا تکامل هدفمند استبحثی درباره احساسات متفامغز چون ابزار هوش است دلیحافظه و اطلاعات در کجاست هستي مادي ای که ما کوچکترسانسور از روی قصد بسیاری ساخت شبکه عصبی مصنوعی با ابزار بقای موجود زنده از مغز بزرگ چقدر مفید هست ؟خانواده پایدارورزش و میگرنکاهش دوپامین عامل بیماریشاهکار قرناخلاق پایه تکامل و فرهنگتمدن بشری و مغز اخلاقینقش انتخاب از طرف محیط، ندانشمندان روشی برای تبدیکمردرد و علل آنگامی در درمان بیماریهای علت خواب آلودگی بعد از خوارتباط شگفت انگیز مغز انتکامل شناخت انسان با کشف